"Spiritualiteit heeft niet noodzakelijk met religie te maken"

• 06-05-2010

Dertig jaar lang stond Frans Goetghebeur (62) voor de klas. Vandaag is hij voorzitter van de Europese Boeddhistische Unie. Als leraar Frans aan het atheneum van Oostmalle (Antwerpen, België) stond hij bekend als een veeleisende man. Daardoor kreeg hij het soms wel eens aan de stok met collega's, leerlingen en ouders. 'Die veeleisendheid was een gevolg van mijn passie', zegt hij. 'Verder heeft het lesgeven me geholpen bij mijn spirituele zoektocht.'

Hoe spiritueel is de passie voor lesgeven?
Frans Goetghebeur: "Ik had een erg lastige leerling die over alles met mij in de clinch ging. Zo'n leerling die veel energie van je vraagt. 'Daar hoor ik nooit nog iets van', dacht ik toen hij afgestudeerd was. Maar twintig jaar later kreeg ik een brief van hem. Of ik me hem nog herinnerde? Hij was intussen papa van twee kinderen en schreef over waarden en over de pedagogie die hij zich uit mijn lessen herinnerde. Hoe hij dat nu zo sterk kon appreciëren. Ik deed in mijn lessen meer dan Baudelaire en Rimbaud of de participe passé op jongeren loslaten. Ik voelde met hen mee en was vooral bezorgd over hoe het verder met hen zou aflopen in dit leven. Het werd dus ook een verhaal van strikte afspraken, inzet, correctheid. Niet iets waar leerlingen meteen enthousiast van worden, maar blijkbaar appreciëren ze het wel als ze zelf volwassen zijn."

Leraren met passie hebben volgens de Britse onderwijskundige Christopher Day een gezonde dosis spirituele intelligentie. Wat is dat eigenlijk?
Frans Goetghebeur: "Het is de verlichte, onaangetaste kern die we allemaal in ons hebben en waarin we moed, wijsheid en levensvreugde vinden. Tegelijk is het een onuitputtelijke bron van energie die je helpt om het nooit op te geven. Spirituele intelligentie geeft je dus de kracht om alles wat beperkend, frustrerend en verdwazend werkt, te overstijgen of los te laten."

'Spirituele intelligentie geeft je de kracht om alles wat beperkend, frustrerend en verdwazend werkt, te overstijgen of los te laten'Wat heb je daar concreet aan als leraar?
Frans Goetghebeur: "Leraren die er ondanks moeilijke omstandigheden steeds weer tegenaan gaan, doen dat vanuit die bron, die kracht. Tegelijk schenkt spirituele intelligentie je het inzicht dat alles verandert en aanpasbaar is. Het zorgt voor een continue flow in het leven voor en na de lessen en geeft je het inzicht dat alles voorbijgaat en dat niemand de wijsheid in pacht heeft. Geen school, geen klas is ooit dezelfde. En zeker geen leerling. Leraren die dat beseffen, passen hun onderwijs voortdurend aan, zoeken voortdurend nieuwe inspiratie en branden nooit op."

Zelf ben je boeddhist. Sommigen zullen spiritualiteit dan ook meteen linken met religie en zeggen: 'niet voor mij'.
Frans Goetghebeur: "Dat is een grote misvatting. Spiritualiteit heeft niet noodzakelijk met religie te maken en zeker niet met godsdienst. Spiritualiteit is een gemeenschappelijke humus die je terugvindt in alle confessionele en niet-confessionele tradities én in de vrijzinnigheid. Spiritualiteit werkt de achterdocht voor het vreemde weg. Het doet je bijvoorbeeld beseffen in welke bevoorrechte situatie we leven: geen armoede, goed onderwijs, verzorging … Jammer genoeg wordt daar in België nog altijd op een heel conservatieve manier naar gekeken: klerikaal versus antiklerikaal. Dat denken is verouderd. Je kunt op die manier geen gezonde visie op spiritualiteit op bouwen."

Een atheïstische leraar kan dus ook spiritueel intelligent zijn.
Frans Goetghebeur: "Natuurlijk. Spirituele intelligentie is van nature aanwezig, terwijl een ideologie of religie een mentale constructie is. Spiritualiteit grijpt dieper dan religie. Het zijn bovendien geen religieuze mensen die de interessantste inzichten over spiritualiteit hebben geuit, maar filosofen en leraren zoals Socrates, Erasmus, Locke en Rousseau. Dankzij spiritualiteit blijf je minder makkelijk hangen in redeneringen, emoties en gedachten die je verstoren of vastzetten. Denk maar aan een lastige klas die maar door je hoofd blijft spoken en die je belet op een rustige manier degelijke lessen voor te bereiden. Spiritualiteit zorgt ervoor dat je dergelijke 'spoken' kunt loslaten. Tegelijk maakt spirituele intelligentie dat je diep betrokken bent bij wat je doet. Je plaatst en beleeft alles in een existentieel en universeel kader. Je houding voor de klas wordt veel minder vrijblijvend en wortelt in je innerlijk. Je bent bewust aanwezig in wat je zegt en doet."

Hoe herken je een spiritueel intelligente leraar?
Frans Goetghebeur: "Dat is een leraar die voluit gaat, die gepassioneerd voor de klas staat en die een hoge mate van mededogen en gulheid aan de dag legt. Tegenover zijn leerlingen, maar ook bijvoorbeeld tegenover instanties die zijn werk bemoeilijken. Denk maar aan het toenemende papierwerk waar veel leraren over klagen. Een spiritueel intelligente leraar creëert een meerwaarde vanuit zijn levenservaring die in die diepere dimensie ingebed zit. Die voegt hij toe aan de pure leerinhouden die leerlingen trouwens tegenwoordig veel sneller van het web plukken dan hij kan volgen. Ik heb het dan over: leren leren, problemen leren opvangen, kritisch omgaan met informatie, kunnen werken met tegenslagen, samenleven met anderen enz. Tegelijk weet een spiritueel intelligente leraar bewust met zijn eigen demonen te werken: waarom reageer ik zo hevig, streng, emotioneel? Hoe beïnvloedt dat mijn houding in de klas? Wat doe ik met die reacties? Zijn ze productief of remmen ze me af? Wat kan ik veranderen?"

Dat doet sterk denken aan het reflectiedenken dat je in alle lerarenopleidingen terugvindt. De Nederlandse deskundige Fred Korthagen stelt dat leraren tot op het diepste niveau van zichzelf moeten reflecteren, anders weten ze niet waar ze mee bezig zijn en houden ze het nooit vol.
Frans Goetghebeur: "Daar kan ik het mee eens zijn: 'gewaar zijn' noemen we dat in het Mindfulness-denken. Zonder spirituele dimensie in je werk ga je rationaliseren en jezelf of anderen vergoelijken. Daardoor verlies je zo lang energie tot je opgebrand bent. Uit ervaring als leraar en door lezingen te geven in scholen weet ik dat lesgeven geen gemakkelijk beroep is. Onderwijs is voor mij altijd een dagelijkse oefening in empathie geweest en de bron daarvan is spiritualiteit. In die zin heeft het beroep me elke dag geholpen om de boeddhistische praktijken te oefenen: vriendelijkheid, mededogen en geduld. Ik stelde me altijd vragen als: waar komt de nukkigheid van sommige jongeren of ouders vandaan? Hoe komt het dat ze denken op die manier gelukkig te worden? Maar ook: wat zijn hun verborgen hoop en verwachtingen? Het beroep van leraar heeft me echt geholpen om binnen het boeddhisme te evolueren. Het boeddhisme heeft me geholpen om een betere leraar te zijn."

Je vermeldt Mindfulness. Daarover verschijnt tegenwoordig het ene boek na het andere. Wat is het precies?
Frans Goetghebeur: "Mindfulness is bewust aanwezig zijn in je lichaamsfuncties, je gevoelens, je reactiepatronen, de inhouden van je bewustzijn en je bewustzijn zelf. Psychiater en zenboeddhist Edel Maex beschrijft het als 'een milde, open, niet-oordelende aandacht over wat zich hier en nu aandient, anders dan hoe onze aandacht zich doorgaans gedraagt: wispelturig en selectief, zowel voor positieve als negatieve zaken.' Het tegenovergestelde is Mindlessness: terwijl je met iemand praat zijn je gedachten alweer elders, rusteloos aan het wegdenken. Zo ben je nooit echt aanwezig bij wat je doet, denkt of zegt, en dat is niet zo wijs. Mindfulness houdt voorts in dat je de dingen leert zien zoals ze zijn en er leert mee omgaan. Echt volwassen worden. Niets bijzonders dus, maar het moet wel gebeuren. Ik moet altijd denken aan die woorden van Einstein: 'We leven in een tijd van geleide projectielen en stuurloze mensen.' Stel jezelf dan ook de vraag: waarom ben ik stuurloos?"

Wat heeft spirituele intelligentie te maken met passie?
Frans Goetghebeur: "De Romeinse filosoof Seneca zei: 'Wie niet weet naar welke haven hij vaart, zal nooit een gunstige wind vinden.' Als je een spirituele dimensie hebt gevonden in je leven en daarin een grondig vertrouwen hebt ontwikkeld, kun je in veel zaken een gunstige wind ontdekken. Met dergelijke inzichten voed je ook je passie. De bron van passie is spiritualiteit. Maar dat is niet evident. Sommige situaties op school en daarbuiten zijn immers echt onleefbaar of erg lastig. Spiritueel intelligente leraren komen echter ook daar het best tot hun recht."

Je kunt je afvragen of dat allemaal echt nodig is. 'Laat mij toch gewoon lesgeven.'
Frans Goetghebeur: "Dat volstaat niet meer. Moreel, filosofisch en spiritueel moet je als leraar veel sterker staan dan vroeger. Daarvoor moet je heel authentiek in de klas staan, ook in de kleuterklas of in het praktijkatelier. Lesgeven vraagt die 'vreugdevolle kern' van je die authentiek, constructief en positief is. Die vind je niet als je 's morgens op school aankomt en enkel oog hebt voor de koffieautomaat."

In een van je boeken citeer je de Franse schrijver Montaigne: 'Onderwijs is niet het vullen van een vat, maar het ontsteken van een vuur.'
Frans Goetghebeur: "Als we lesgeven herleiden tot vaten vullen, dan vrees ik het ergste. Het onderwijs in wat we de hoogontwikkelde landen noemen, is van een bijzonder niveau, maar tegelijk is het catastrofaal aan het worden. Scholen en ouders die de lange wachtlijsten van jongeren met psychische problemen en het hoge zelfmoordpercentage onder hen niet als hun verantwoordelijkheid beschouwen, zijn wereldvreemd. Onze samenleving is enorm geëvolueerd, maar het onderwijs heeft die evolutie niet gevolgd. Onze jongeren maken op maandag kennis met de paus, bezinnen zich op dinsdag in de dojo en hangen op woensdagavond in de discotheek rond. In onze snelle en lichtvoetige samenleving maken zij daar geen probleem van, maar hoe spelen hun leraren daarop in? Hebben wij de verregaande consequenties van multimedia en bliksemsnelle informatieverwerking wel goed ingeschat? In die zin is een van de belangrijkste taken van een leraar 'flow' en 'connectiviteit' te brengen in dit alles. Kinderen en jongeren zoeken coherentie, leraren kunnen hun dat geven. Maar dat vereist duidelijk meer dan 'lesjes geven'. 'Flow' en 'connectiviteit' kun je als leraar enkel meegeven vanuit passie en die passie heeft een spirituele dimensie nodig om nooit te vervlakken en verflauwen."

Hoe kun je spiritueel intelligenter worden of je spirituele intelligentie meer verfijnen?
Frans Goetghebeur: "Als je je spieren kunt versterken door training, als je weet dat de neuroplasticiteit van de hersenen onze grote flexibiliteit en ons vermogen tot leren verklaart, dan is het nogal logisch dat je ook je spirituele intelligentie kunt oefenen. Dat doe je door je bezig te houden met de echte vragen: wat geeft meer zin aan het leven? Welke waarden zijn duurzaam? Hoe kun je leren echt beminnen? Hoe ziet levenskunst eruit in de dagdagelijkse beslommeringen? Als wat voor mens ga ik sterven …? Het zijn die vragen die voor de nodige verdieping zorgen. Ze zetten je aan tot wat goed is voor jezelf, voor je omgeving en voor de wereld. Als boeddhist zeg ik: er is maar één oplossing uit de rat race van onze samenleving, en dat is 'wakker worden', 'ontwaken'. Het is het 'stilstaan en kijken' uit het Mindfulness-denken."

In welke mate leunt spirituele intelligentie aan bij de waarden en morele doelen van een goede leraar?
Frans Goetghebeur: "Spirituele intelligentie is de basis van je waarden en morele doelen. Ik geef toe dat de context het je moeilijk kan maken: een negatieve schoolcultuur, een gezin zonder vader, voorbijgestreefde onderwijsmethoden … Vanuit spirituele intelligentie wordt duidelijk welke waarden fundamenteel zijn: mededogen, respect, aandacht ook. Pythagoras vroeg zijn leerlingen om vijf jaar te zwijgen. Dat moeten leraren nu niet doen, maar ze mogen wel negen maanden aandacht eisen. Tegelijk kunnen ook leraren de spirituele intelligentie van hun leerlingen aanwakkeren en aanspreken. Aandachtig zijn. Stil zijn. Zich de existentiële vragen stellen zoals: wie ben ik? In wat voor land leef ik?"

Je zegt dat elke leraar spiritueel is, maar is elke leraar ook spiritueel intelligent? En is dat voor iedereen hetzelfde?
Frans Goetghebeur: "Het potentieel heeft iedereen, dat is zeker, maar als er niets mee gebeurt, heeft het geen zin over spirituele intelligentie te praten. Hoe spirituele intelligentie tot uiting komt, is voor iedereen anders. Ik vergelijk met wat de bekende kloosterlinge Karen Armstrong zegt over religie: "Religie is een activiteit. Het is eerder een manier om met de wereld om te gaan dat een systeem dat regels en wetten voorschrijft." Wel, spirituele intelligentie zal zich op een welbepaalde manier uiten in jouw of mijn individuele bestaan. Sommigen noemen die intelligentie de heilige geest, anderen spreken van levensenergie of van het vitaal elan … Hoe je het ook noemt, het gaat om de aangeboren wijsheid die je ondermeer gebruikt om zo goed mogelijk om te gaan met de onzekerheden van het leven, zoals jij die ontmoet. Die wijsheid garandeert dat je, in je directe en verre omgeving, voor harmonie en vrolijkheid zorgt. Je bent immers 'wijs' genoeg om alles in de juiste context te plaatsen en juist te reageren op wat zich aandient."

Wat denk je van de volgende stelling: "Emotionele intelligentie stelt ons in staat het emotionele klimaat in de klas te beoordelen en ernaar te handelen. Spirituele intelligentie noopt ons tot de vraag of we dit klimaat überhaupt wel willen en of we dat niet eerst willen veranderen."
Frans Goetghebeur: "De startvraag in het boeddhisme is nu net deze: er moet iets veranderen. Het kan zo niet blijven duren. Wij leven namelijk in samsara, de kermis van het wereldlijke bestaan. De Boeddha vergelijkt onze samenleving met een mes dat is ingesmeerd met honing: we blijven eraan likken maar vergeten dat we onze tong kunnen snijden. Onze samenleving kent al sinds de jaren zestig een beweging die bezig is met bewuster en eenvoudiger leven. Aanvankelijk was dat vijf procent van de bevolking, vandaag is dat meer dan dertig procent, en daar blijft het niet bij. Het is wachten tot we de kritische massa bereiken. Men heeft het becijferd. Vandaag de dag is bijna veertig procent van de westerlingen bewust bezig met vragen zoals onze relatie met de natuur, de zinvolheid van geld en de groeimatrix in de economie, de opvoeding van onze kinderen … Zeventien procent zoekt al naar oplossingen via meditatie en door 'naar binnen te kijken'. Een spiritueel intelligentie reflex, zeg maar. Dit gedachtegoed breekt nog niet door in ons consumptiegedrag, onze vakanties enz. maar hele netwerken zijn zich aan het ontwikkelen. Zo komen elk jaar, op het Sociaal Forum in Davos, duizenden initiatieven uit de hele wereld tevoorschijn. De Nieuwe Wereld is een woud dat geruisloos groeit. Het lawaai komt van krakende bomen die omvallen, de Oude Wereld."

- 'Loslaten om gelukkig te worden', Lama Zeupa - uitg. ASP-Kunchab plus
- 'Onzichtbaar aanwezig. Boeddhisme in onze samenleving', Frans Goetghebeur - uitg. ASP-Kunchab plus, verschijnt in oktober 2010

Bron: www.klasse.be

Social media