Nietsdoen, lummelen en mijmeren – het lijkt misschien zonde van de tijd. Maar het kan uitermate waardevol zijn. Lees er Freud maar op na.

Door een val met zijn paard dat een hindernis weigerde bij een springconcours raakte Christopher Reeve in 1995 vanaf zijn nek verlamd. De atletische acteur met zijn aantrekkelijke voorkomen, die roem had verworven als verpersoonlijking van Superman in de gelijknamige film, kwam in een rolstoel terecht waar hij de rest van zijn leven niet meer uit zou komen. Uit zijn autobiografie Still Me (1998), die voor een groot deel gewijd is aan zijn manhaftige zij het vergeefse pogingen herstel te vinden, herinner ik me een droom. Reeve beschrijft hoe hij nacht in nacht uit met zijn zeilboot over de oceaan glijdt, de wind in zijn haren, zeilen onder controle, hand aan het roer. Het gelukzalige gevoel van vrijheid begeleidt het wakker worden voor minder dan een seconde – onmiddellijk daarna wordt hij weer opgeslokt door de grimmige werkelijkheid van de totale immobiliteit.

Reeve koestert zijn terugkerende droom. Hij klampt zich eraan vast, zo niet als vingerwijzing voor een toekomst waarin hij weer zal kunnen bewegen, dan toch als vlucht uit zijn geketende bestaan. Freud zei het al: dromen draaien om wensvervulling. Toch vraag ik me af of, in het geval van Reeve, de euforie van het imaginair bevredigde verlangen wel opweegt tegen de bittere nasmaak van de ontnuchtering. Is het niet erger om elke keer weer met een klap bij je positieven te komen dan de droom helemaal niet dromen? Ik vrees dat ik onder Reeveachtige omstandigheden langzamerhand gloeiend de pest zou krijgen aan dat nachtelijke gezeil over azuurblauwe oceanen, zo lijfelijk dat ik het zout kon ruiken. Je kunt het nooit zeggen als je het niet zelf hebt meegemaakt, maar dat ontwaken lijkt me de hel. Anderzijds is wakker worden in een extreem behoeftige toestand altijd akelig, dus dan vormen gelukzalige dromen allicht een klein beetje afwisseling op het palet van algehele misère.

Maar iets opleveren doet het verder niet. Van een mooie (dag)droom knap je niet mentaal op, en je bent ook niet beter bestand tegen de ontberingen van het dagelijks leven. Misschien wantrouw ik de ervaring van Reeve wel omdat er iets sentimenteels aan kleeft, zoals bij verzoeningstaferelen aan het sterfbed in films die rechtstreeks op de traan spelen. Het erge wordt erger door het met iets lieflijks te contrasteren, en dat contrast wekt de traan. Moet de traan gewantrouwd worden als een vals cliché? Nee, met de traan is niets mis, de ontroering is echt, maar ik geef er niet om. Ik word er wee van.

Hetzelfde fenomeen doet zich voor bij een bepaalde categorie dagdromen: de goede herinneringen. In zijn bekende liedje Testament zingt Boudewijn de Groot over het afscheid van zijn jeugd, waarin hij van alles aan iedereen toebedeelt (‘aan mijn broertje dat zo graag wil gaan studeren/ laat ik met plezier het adres na van mijn kroeg,/ waar ik te veel dronk om een vrouw te imponeren/ en daarna de klappen kreeg waarom ik vroeg’). Het enige dat hij houdt zijn z’n goede jeugdherinneringen – die neemt hij mee zolang hij verder leeft. Mooie en goede herinneringen zijn belangrijk, luidt de gevestigde opvatting, want als je oud en der dagen zat bent, kun je daaruit putten en wordt je ziel verwarmd.

Spijtig genoeg ervaar ik nooit enige troost van goede herinneringen. Als ik me goed voel en er valt mij toevallig iets moois uit het verleden in gedachten, kan dat bijdragen tot de aangename stemming. Maar als ik me bedroefd of eenzaam voel, dan maakt het ophalen van fijne herinneringen me alleen maar ellendiger, juist omdat het contrast met de status quo zo schrijnend is. Tot zo ver het nut van de schatkist aan mooie levenservaringen die een mens tot steun in moeilijke tijden heten te zijn. Mensen zeggen weleens na een leuk dagje uit of een fijne vakantie: “Zo, dit kunnen ze me niet meer afnemen,” alsof ze het in een brandkast hebben opgeslagen, maar de ervaring vervluchtigt zodra die afgelopen is en kan in herinnerde vorm nooit hetzelfde gevoel oproepen. Van langdurig geïsoleerde (krijgs)gevangenen en ontvoerden is bekend dat zij op den duur minder dagdromen over familie en geliefden, omdat dat het gemis alleen maar benadrukt. Zij bestrijden de eenzaamheid door hun dagdromen concreet en inhoudelijk in te vullen: bijvoorbeeld door gedichten te reciteren die ze uit hun hoofd kennen, schaakpartijen tegen zichzelf te spelen, zich de Odyssee zo precies mogelijk voor de geest te halen of zich recepten voor gerechten te herinneren. Hoe beter de geest gemeubileerd is, hoe meer mogelijkheden om in het eigen vertier te voorzien.

Voor ontsnapping aan het hier en nu bestaan slechts twee vluchtwegen: naar achteren het verleden in, of naar voren de toekomst in. Het gelukkige verleden leent zich minder voor dagdromen wegens de onvermijdelijke kater die volgt bij ontwaken. Onaangename gebeurtenissen daarentegen of persoonlijke mislukkingen worden heel vaak mentaal opnieuw beleefd om er een andere draai aan te geven. Mensen die een faux pas begingen in een sociale situatie of fouten maakten waardoor ze zichzelf benadeelden, wentelen het incident rond in hun gedachten, verzinnen een andere afloop of bedenken methodes om wat er mis ging weer in orde te maken. Mensen die verkeerd behandeld zijn fantaseren over middelen om het de ander betaald te zetten. Bij hoogoplopend onrecht (gedumpt worden door een werkgever of een geliefde, geweld dat jezelf of een naaste overkomt) kan deze vorm van tobbend dagdromen uitmonden in regelrechte wraakfantasieën, waarin de aanstichter van het ongeluk de vreselijkste vernederingen ondergaat. Op die manier likt het geblutste ego zijn wonden en smeedt het plannen om de krenkingen te wreken. Zonder een gering lijntje naar de toekomst is een dagdroom niet levensvatbaar.

Lees het volledige artikel op hpdetijd.nl
Meer over dagdromen: kennislink.nl