Featured item: Eco-Dharma: Boeddha als natuuractivist

/root/hook/featured-item/block[@lang=$lang]/name

Eco-Dharma: Boeddha als natuuractivist
Rupert Marques is niet alleen natuuronderwijzer en beoefenaar van vipassana, maar ook natuuractivist. Met het organiseren van de Wildcamp Retreat combineert hij deze drie bezigheden. Waarom doet hij en dat en hoe gaan boeddhisme en ecologie samen? René van der Stok ging mee op kamp en interviewde Marques. Lees meer »

Religie gaat nooit weg

  • 18-06-2009
Religie gaat nooit weg;Charles Taylor Volkskrant
Mensen als Richard Dawkins geloven dat modernisering onvermijdelijk tot secularisering leidt. Die visie klopt niet met de feiten, zegt filosoof Charles Taylor. Door Peter Giesen Charles Taylor wordt beschouwd als een van de grootste levende filosofen. Tegelijkertijd is hij praktiserend katholiek. Voor veel seculiere Europeanen is dat onbegrijpelijk: hoe kan een intelligent mens de rede omhelzen en toch gelovig zijn?

Het wereldbeeld van zulke Europeanen is te simpel, stelt Taylor in zijn nieuwe boek Een seculiere tijd. Hij keert zich tegen militante atheïsten, zoals Richard Dawkins, die ervan overtuigd zijn dat wetenschap religie overbodig maakt.

‘Mensen als Dawkins geloven dat modernisering onvermijdelijk tot secularisering leidt. Die visie klopt niet met de feiten’, zegt Taylor (78), die onlangs in Nederland was op uitnodiging van het Centre for Humanities van de Universiteit Utrecht. ‘De Verenigde Staten zijn nog altijd een zeer religieus land. In veel landen in Azië en Zuid-Amerika gaat modernisering juist gepaard met een opleving van christendom en islam.’

Taylor is een subtiele denker over het moderne leven. In zijn hoofdwerk Bronnen van het Zelf onderzocht hij de hedendaagse cultuur van authenticiteit, waarin mensen op zoek gaan naar hun ‘echte’ zelf. Vaak is die authenticiteit triviaal en egocentrisch, zoals in de mantra van menige deelnemer aan realityshows als Big Brother of De Gouden Kooi: ‘Ik doe gewoon wat ik wil, en wat de rest daarvan vindt, kan me geen reet schelen.’

Die cultuur kan ook leiden tot diepgaand en zinvol zelfonderzoek, stelt Taylor. Daarmee wordt de poort geopend naar een spiritueel leven dat rijker is dan het simpelweg volgen van een kerkelijke leer.

Ook Een seculiere tijd is allerminst een kanonschot waarmee Taylor het moderne atheïsme voor eens en voor altijd uitschakelt. ‘Ik kan de theorie van mensen als Dawkins helaas niet vervangen door een theorie die even simpel en eenduidig is. Zo’n theorie werkt nu eenmaal niet’, zegt hij.

Taylors dikke boek vertelt de geschiedenis van de godsdienst vanaf 1500. ‘Atheïsten beschouwen godsdienst als een constant, onveranderlijk verschijnsel. In werkelijkheid verandert godsdienst voortdurend van karakter. Onder invloed van modernisering raakt religie soms in verval, maar vaak wordt zij ook weer opgebouwd in een nieuwe vorm’, zegt Taylor.

Na de Franse Revolutie verdween het vanzelfsprekende geloof van het Ancien Régime, waarin God boven aan de kosmische orde stond. Religie werd een keuze; de mens had God niet meer per se nodig. Toch viel lang niet iedereen van zijn geloof. In het 19de-eeuwse Europa brak ‘het tijdperk van de mobilisatie’ aan, aldus Taylor. Kerken wisten hun volgelingen te verenigen in grote, gedisciplineerde organisaties. Tussen 1880 en 1960 bloeide de kerk als een instituut dat zich indringender dan ooit bemoeide met het persoonlijk leven van de gelovigen.

Godsdienst was juist een antwoord op de modernisering van de 19de eeuw, aldus Taylor. Door de trek van het platteland naar de stad dreigden veel mensen ontworteld te raken. Religie bracht orde. Vrome mensen bleven van de drank af, koesterden het gezinsleven, werkten hard en kwamen vooruit in de wereld.

Wie religie louter als een achterlijk verschijnsel beschouwt, ziet de disciplinerende kracht van de kerk over het hoofd. Religie inspireert de armen van Sao Paolo en Lagos, zoals zij dat in de 19de eeuw in Manchester deed, zegt Taylor.

In veel westerse landen liepen de kerken leeg in de jaren zestig. De sterk gegroeide middenklasse had de discipline van het geloof ook niet meer nodig. In het ‘tijdperk van de authenticiteit’ lieten welvarende, goed opgeleide burgers zich niet langer de wet voorschrijven door dominee of pastoor. Hieruit ontstond een ‘supernova’, volgens Taylor; een sterrenwolk van geestelijke oriëntaties, van traditionele religie tot atheïsme, met alle ‘ietsisme’, new age en spiritualiteit daar ergens tussenin.

U beschrijft de mens als een religieus dier. Maar vanuit West-Europees perspectief is de gedachte dat de wetenschap religie overbodig zal maken heel plausibel.

‘Niemand kan wetenschappelijk voorspellen wat er zal gebeuren, maar ik geloof dat religie altijd weer zal opduiken. Mensen wenden zich tot new age, tot boeddhisme, tot meditatie. In sommige delen van de wereld wenden ze zich tot vernieuwde vormen van christendom of islam.

‘Het lijkt me geen gedurfde voorspelling, omdat zij verenigbaar is met bijna alle mogelijke toekomstige ontwikkeling. Slechts één mogelijkheid wordt uitgesloten: dat religie verdwijnt of volkomen gemarginaliseerd raakt. Als ik nog een andere niet zo gedurfde voorspelling mag doen: er zullen nieuwe vormen van religie ontstaan waar we nu nog geen weet van hebben. Wie had in 1960 of 1970 verwacht dat de Pinkstergemeente — een beweging die rond 1900 ontstond in Los Angeles — nu honderden miljoenen volgelingen zou hebben?’

Rekt u de definitie van religie niet erg op, door allerlei new age-achtige stromingen als religieus te bestempelen? Religie veronderstelt toch een God die enige invloed op de wereld heeft?

‘Ik geloof niet dat ik de definitie van religie oprek, dat doen mensen zelf. Er loopt een spectrum van paus Benedictus naar Richard Dawkins. Daar zit van alles tussen, van mensen die zeggen: ik ben spiritueel, maar niet religieus. Vaak betekent dat: ik heb een idee dat er een God is, of iets wat hoger is dan de wereld, maar ik wil niet bij de kerk horen, met al haar regels. Ze zijn wel op zoek naar iets transcendents. In dat hele spectrum is het bijna onmogelijk te zeggen: hier trekken we de lijn, dit is religie, dat niet. Bovendien vind ik dat er vaak te negatief wordt gedaan over new age. Sommige vormen zijn inderdaad erg op het ego gericht, maar andere vormen zijn serieus op zoek naar spiritualiteit.’

Toch blijft het voor seculiere Europeanen vrijwel onmogelijk te geloven in een God wiens bestaan op geen enkele manier aannemelijk gemaakt kan worden.

‘Maar als je mensenrechten en democratie belangrijk vindt, geloof je toch ook in de potentiële kracht van de mensheid? Daar zit ook een element van geloof in. Vanuit een cynisch Nietzscheaans perspectief kun je ook betogen dat mensenrechten onzin zijn, een schaamlap voor het kapitalisme.’

Ja, maar dat gaat in elk geval nog over mensen van wie ik het bestaan zelf kan waarnemen.

‘Ik denk dat het menselijk leven niet geleid kan worden zonder enige vorm van geloof. Het geloof in God is een van de mogelijkheden.’

Secularisatie verschilt sterk per werelddeel. Waarom is het christendom in de Verenigde Staten zo veel sterker dan in West-Europa?

‘Als ik die vraag echt had willen beantwoorden, was het boek nooit afgekomen. Ik heb wel een hypothese. In Europa bestonden staatskerken die een enorme oppositie opriepen. Frankrijk is daar een goed voorbeeld van. In Amerika heb je nooit één dominante kerk gehad. Mensen hadden de keuze uit een enorme reeks van kerken. De Amerikaanse religieuze wereld was minder gesloten dan die dan veel Europese landen. Daarom was zij minder kwetsbaar voor het expressief individualisme dat in de jaren zestig opkwam. Amerikanen konden kiezen voor de kerk die het beste bij ze paste.’

Nederland kent ook heel veel verschillende kerken. Toch liepen ze sneller leeg dan elders ter wereld.

‘Ja, maar Nederland valt niet te vergelijken met Amerika. Tijdens de verzuiling leefden massa’s mensen in een protestantse of katholieke zuil. Dat had een totaliserend effect. Dat zie je niet in de Verenigde Staten. Daar wordt veel van kerk gewisseld. Iemand is presbyteriaans opgevoed, maar stapt over naar de episcopaalse kerk. Dat gebeurt nu nog vaker dan in de 19de eeuw, toen het ook al tamelijk veel voorkwam.’

De klassieke secularisatietheorie, in de jaren vijftig en zestig breed gedeeld door sociologen, had iets geruststellends. Op den duur zou de hele wereld bestaan uit liberale democraten. Daarom wekt de ontdekking dat God allerminst dood is zo veel angst, zegt Taylor. De seculiere mens is zijn zorgeloze toekomstbeeld kwijt. Plotseling voelt hij zich belaagd door godsdiensten, de islam voorop, inclusief hun intolerante en gewelddadige aspecten. Als onderzoeker van het multiculturele vraagstuk in Quebec proefde Taylor die angst.

‘Veel mensen hebben een totaal karikaturaal beeld van de islam. Moslims zouden klaar staan om Canada over te nemen. Daarom mochten we geen enkele concessie doen en moesten we allerlei geloofsuitingen verbieden. Het was een soort paranoia, die echter heel krachtig en invloedrijk kan zijn. Mensen die geen enkele moslim kennen en niets van de islam weten, worden gerekruteerd in een soort kruistocht die wij ons, als democratie, niet kunnen veroorloven. De basis van onze samenleving is gelijkheid en respect voor iedereen. Als we dat ondermijnen, is het afgelopen met de democratie.’

Maar wat doe je met moslims die zich niets van die democratie aantrekken?

‘Sommige moslims zijn tegen democratie. Maar het idee dat alle moslims vanwege hun geloof voor altijd onze vijanden zijn, is niet waar. De meerderheid van de moslims wil een vreedzaam bestaan, een goede opleiding voor hun kinderen. Ze hebben helemaal geen belang om bij terrorisme betrokken te raken, tenzij ze tegen de muur worden gedrukt, omdat ze zo zijn gestigmatiseerd. Je moet juist proberen om gematigde moslims tot bondgenoten te maken.’

Volgens enquêtes zijn de meeste moslims voor democratie. Maar velen zijn fel gekant tegen zaken die de kern vormen van onze cultuur van authenticiteit, zoals de acceptatie van homoseksualiteit.

‘Maar 50 of 60 jaar geleden waren veel Europeanen en Amerikanen ook tegen homoseksualiteit. In de westerse samenleving heeft zich een revolutionaire verandering in bewustzijn voltrokken. Dat zal ook gebeuren bij de kinderen van de moslimbevolking, die in een westerse samenleving opgroeien.’

Dat hoeft natuurlijk niet. Ze kunnen ook hun islamitische identiteit versterken.

‘In een westerse samenleving kun je niet leven zonder de cultuur van authenticiteit te omhelzen. Dat zal enorme gevechten opleveren, vooral binnen gezinnen. Dat is niet specifiek voor moslims. Indiërs zijn bijvoorbeeld ook gewend huwelijken te arrangeren. Hun kinderen die in Canada opgroeien, zeggen: nee, ik wil mijn eigen partner kiezen, ik geloof in romantische liefde. We hebben zelf nog een tijdje een Hindoemeisje in huis gehad, een vriendin van mijn dochter die was weggelopen, omdat ze niet uitgehuwelijkt wilde worden. Uiteindelijk heeft ze het weer goed gemaakt met haar ouders.

‘Zo moet het gaan in een democratie. We moeten vertrouwen hebben. Het alternatief is veel slechter: mensen een lijst laten tekenen met waarden die ze moeten onderschrijven.’

Wat is er verkeerd aan om immigranten een verklaring van loyaliteit te vragen aan het ontvangende land?

‘Het is discriminerend, omdat het niet geldt voor autochtonen. Ik zou morgen een complete homofoob kunnen worden zonder dat iemand mijn Canadees staatsburgerschap in twijfel trekt. Het communiceert ook wantrouwen; dat is niet bevorderlijk voor integratie.’

Gelooft u dat de angst voor de islam voortkomt uit een meer algemene angst? Zijn mensen banger geworden, omdat ze de zekerheid van het oude geloof missen?

‘Dat kun je uiteraard niet bewijzen, maar dat gevoel heb ik wel heel sterk. Met onze commissie zagen we dat vrij sterk in Quebec. Angst voor vreemdelingen kwam voort uit een gevoel van kwetsbaarheid. De inwoners van Quebec voelen zich als Franssprekenden onzeker in een grote Angelsaksische wereld. De angst voor buitenstaanders wordt daarmee verbonden, waardoor mensen denken dat immigranten de samenleving ondermijnen. Ik zou zeggen: kalmeer!’ ‘Er zullen nieuwe vormen van religie ontstaan, waar we nog geen weet van hebben’
© Volkskrant