Het brein van Boeddha

• 31-03-2009

Het brein van Boeddha

Acht boeddhistische monniken worden uit het Santacittarama klooster gehaald om mee te doen aan een experiment. De broeders uit het Zuid-Italiaanse stadje Frasso Sabino hebben de opdracht voor het hersenonderzoek goed in hun oren geknoopt. In de scanner gaan liggen en de ogen dichtdoen. De eerste drie minuten liggen niksen, maar dan zes minuten samatha-meditatie toepassen. Daarna weer drie minuten rusten, om vervolgens zes minuten in de vipasyana-meditatie te raken. En dat een uur lang.

De monniken doen keurig wat hun is gevraagd, en laten zich gewillig in de scanner schuiven. Even je kleurige kleed rechttrekken is er niet bij, want eenmaal in die krappe buis is bewegen uit den boze. En nu niet meer denken aan die enorme bak lawaai die de scanner maakt, want er moet gemediteerd worden. Dit is duidelijk andere koek dan op een Italiaanse bergtop zitten en uitkijken over de olijfbomen.

Dit onderzoek is uitgevoerd door een team van psychologen en neurowetenschappers van de Universiteit van Rome. Antonine Raffono, de initiator van de studie, gaf onlangs uitleg tijdens het wetenschappelijke symposium Imag(in)ing The Buddhist Brain in Leiden. Onderzoekers kwamen daar bijeen om meer inzicht te geven over het effect van meditatie op het brein. Bij deze vorm van 'hersengymnastiek' zijn uiterste aandacht en concentratie vereist, en wetenschappers willen weten wat er precies gebeurt in de hersenen. Uit eerdere studies is gebleken dat mediteren het brein in een verhoogde staat van activiteit brengt. Je focus wordt scherper, en je bent beter in staat om 'ruis' te filteren. Maar mediteren werpt ook licht op de 'relaxmodus' van het brein. Met elektro-encefalografie (EEG) wordt de elektrische activiteit van de hersenen gemeten. De hersengolven van mediterende mensen laten zien dat zij vaker alpha- en thètagolven produceren. Een alpha-ritme wordt vaak geregistreerd zodra je je ogen sluit; je bent ontspannen, maar wel alert. Thètagolven zien we vaak op het moment dat je in slaap valt. Als mediteren daadwerkelijk zorgt voor een heldere blik, en ook nog eens voor de nodige ontspanning, dan is dat fantastisch nieuws. Overdag laat je je niet meer afleiden door rinkelende telefoons en kwetterende collega's. En 's avonds val je als een blok in slaap, en lig je niet meer te piekeren over je doe-lijstje dat almaar langer wordt.

Geen wonder dat wetenschappers nieuwsgierig zijn. Mediteren is bij ons in het Westen steeds gewoner geworden. Twintig jaar geleden werd je nog net niet afgevoerd naar de heksenwaag in Oudewater, maar mediteren werd toch vooral geassocieerd met geitenwollensokken, hasj en hippies. Maar in het jachtige bestaan van carrièremoeders en bankdirecteuren die op de knieën moeten, is de behoefte aan 'een stukje rust' toegenomen. Glossy magazines slaan ons om de oren met leuzen als 'leef in het hier en nu'. En de sportschool om de hoek biedt een breed scala aan cursussen waarbij je jezelf in de knoop leert leggen om dat malende brein tot bedaren te brengen.

Bij de mediterende westerling draait het allemaal om het eigen ego, maar wat heeft dat nog met de oorspronkelijke vorm van mediteren te maken? De monniken in de Italiaanse scanner mediteren niet om in een verhoogde staat van bewustzijn alert en superscherp door het klooster te kunnen hollen, maar om de ultieme geloofservaring te bereiken. Het nirwana is het hoogste doel, een staat van verlichting waarbij de mens vrij is van woede, verlangen of andere mentale dwalingen.

Er bestaan verschillende manieren, maar in het boeddhisme zijn twee vormen belangrijk. De eerste, samatha, betekent zoiets als rust, kalmte en sereniteit. De tweede vorm, vipasyana, staat voor observatie, waarneming en inzicht. Dat bereik je niet met vijf minuten stilzitten. De meest simpele meditatievorm bestaat uit vier fases. Pas dan heb je een stadium bereikt waarbij je niet meer wordt gehinderd door tintelende ledematen, fijne of juist nare gedachtes. Een pure en kalme gemoedstoestand is het resultaat, gedachten glijden zó van je af.

En deze staat van mindfulness is het pas het begin. Een geoefend mens heeft nog vier fases voor de boeg om tot 'inzicht' te komen. Het komt erop neer dat het hoofd helemaal leeg is, terwijl je alertheid op volle toeren draait. Pas na negen fases komt het nirwana in zicht, het summum voor de boeddhistische monnik.

Nergens aan denken, valt niet mee. Wij in het Westen zullen iets minder gestrest van het bamboematje stappen, maar komen niet eens in de buurt van de monnik. Mediteren vergt behoorlijk wat tijd en oefening voordat één van de negen fases in zicht komt. En pas als het zover is, kun je er de vruchten van plukken. Een ademhalingsoefening haalt bar weinig uit, voor de betere hersengymnastiek is meer nodig.

Recente wetenschappelijke studies tonen een verschil tussen de cognitieve vaardigheden van beginnende en getrainde mensen die mediteren. We zien ook een verschil in het patroon van waar de activiteit in de hersenen plaatsheeft, weet de Italiaanse onderzoeker Raffone. Dankzij de hersenmeter fMRI weten we dat delen van de het brein actief worden tijdens meditatie. Deze gebieden worden in verband gebracht met het richten van aandacht. De Italiaanse onderzoekers wilden weten of diezelfde gebieden actief worden bij verschillende vormen van meditatie. Bij een 'lichtere' vorm van meditatie zou het 'focusgebied' in het brein minder actief kunnen zijn dan bij een intensievere meditatiemethode.

Om die reden onderzochten zij de monniken die afwisselend twee methoden beoefenden: samatha (rust) en vipasyana (inzicht). Op de fMRI scans was te zien dat de vipasyana-conditie overeenstemde met eerdere bevindingen. Specifieke hersenstukjes in de hoofden van de monnniken werden zoals verwacht actief. Een ander beeld gaf de samatha-meditatie. Slechts een beperkt gedeelte in het brein was actief. Dat suggereert dat dit een lagere vorm van meditatie is. Opvallend was dat vooral in het linkergedeelte van het brein stukjes actief waren. De linkerhersenhelft wordt ook wel het emotionele deel van het brein genoemd. Dus deze vipasyana-meditatie - bedoeld voor inzicht - verhoogt dus niet alleen je aandacht, het maakt ook een scala aan emoties los. De onderzoekers vermoeden dat deze meditatie in je brein een positief gevoel geeft. En je in een gemoedstoestand brengt waarbij je de situatie accepteert en oordelen laat varen.

Toch blijft meditatie voor de wetenschap een hersenkraker. Een monnik in een lawaaiige scanner is ver verwijderd van de wereld van het klooster. En mediteren in blokjes van zes minuten is niet geheel in lijn met het boeddhistische gedachtegoed. Ook het samenstellen van een controlegroep is een probleem. Waar vind je een groep proefpersonen die hetzelfde voedingspatroon en dezelfde leefgewoonten hebben als een stel monniken in een klooster?

Het blijft moeilijk om met deze resultaten iets zinnigs te zeggen over hèt effect van meditatie. Zo weten we nog niet of we er echt fitter van worden en lekker stressvrij door het leven kunnen zweven. Het is nog te vroeg voor psychologische en fysieke gezondheidsclaims. De Nederlandse onderzoekster Heleen Slagter, werkzaam aan de University of Wisconsin in de VS, heeft nog veel vragen. Ze vertelt: ,,Veel vragen zijn nog onbeantwoord. We weten bijvoorbeeld niet of het effect van meditatie tijdelijk of blijvend is. En hoe vaak of hoe lang je moet mediteren om effect te sorteren."

Zelf is Heleen Slagter nooit op een meditatiematje te vinden. De wetenschapper gaat net zo lief een uurtje sporten. Ook de kenner van de geschiedenis van het boeddhisme Florin Deleanu heeft het opgegeven, geeft hij toe: ,,Ik heb het wel geprobeerd," vertelt hij, ,,maar voor mij werkt het niet. Als je er ook maar een beetje sceptisch tegenover staat, dan lukt het niet om je eraan over te geven." n

© Algemeen Dagblad

Social media