Login

Omgaan met de dood: “Het boeddhisme is geen EHBO-kit”

$article/block[@lang=$lang]/name

Omgaan met de dood: “Het boeddhisme is geen EHBO-kit”
Loes is in de rouw, en zou graag eens wat troost willen vinden. Ze wendt zich tot het boeddhisme. Biedt de levensbeschouwing die grotendeels over vergankelijkheid gaat verlichting?

Omgaan met de dood: “Het boeddhisme is geen EHBO-kit”

Loes Liemburg
Loes   Liemburg
  • Geschreven op: 27-04-2017
  • Waardering: 1 Sterren
  • Tags:

Loes is in de rouw, en zou graag eens wat troost willen vinden. Ze wendt zich tot het boeddhisme. Biedt de levensbeschouwing die grotendeels over vergankelijkheid gaat verlichting?

Vorig jaar in maart overleed een heel goede vriend van me. Dat gebeurde plotseling, en terwijl hij op vakantie was. Ik kon dus geen afscheid van hem nemen, en ik had hem ook al een tijdje niet gezien. Er was nog nooit iemand gestorven die me zo dierbaar was, en het raakte me als een sloopkogel.

Niet alleen voelde ik me schuldig om onze in het slop geraakte vriendschap, ook werd ik voor het eerst geconfronteerd met rouw. De dood kwam mij voor als verschrikkelijk duister, wreed en onrechtvaardig. En als onbegrijpelijk, want wat betekent dat: voor altijd, nooit weer? Het werd duister in mijn hoofd, want wat is het allemaal nog waard als het zomaar voorbij kan zijn? Bovendien werd ik bang. Als mijn lief wat later thuiskwam dan gewoonlijk haalde ik me meteen allemaal verkeersongevallen en aderbreuken in mijn hoofd. En ook mijn eigen levende lichaam werd een raadsel. Ik kan nog steeds met verbijstering naar mijn eigen hand kijken, hoe die beweegt zonder dat ik erover na hoef te denken. En wat betekent het dan dat Halbe dat niet meer kan? Dat kan ik maar niet bevatten. Wanneer ik naar mezelf kijk, zie ik ook nog steeds de dood, ik voel me een dead man walking.

Het rouwproces is nog niet klaar. Ik mis hem. Op de sporadische momenten dat het écht tot me doordringt dat hij dood is, val ik in duizend stukjes uit elkaar. En ik vind het heel moeilijk dat niets mij echt troost, dat niets de scherpe kantjes eraf haalt.


“Niets kan je omverwerpen als je er bewustzijn aan toevoegt”


Ik besluit bij ervaringsdeskundigen te rade te gaan. Ook ben ik benieuwd of het boeddhisme mij misschien kan troosten. Om met die laatste vraag te beginnen ga ik langs bij Christiaan Hannes (43). Hij nam in 2005 toevlucht bij zijn Tibetaanse leermeester. In 2009 stierf zijn ex-vriendin en moeder van zijn zoon aan baarmoederhalskanker. Het was een belangrijk moment voor Christiaan in zijn beoefening:Er zat een jaar tussen de diagnose en haar overlijden. Dat is de ultieme test, al je boeken betekenen dan even niks meer. Ik had ook geen zin meer in al die klankschalen enzo. Ik heb gewoon geprobeerd er te zijn voor haar, voor onze zoon, en ook voor mezelf. Ik heb geprobeerd aanwezig te zijn in het nu, bijvoorbeeld door niet te vragen: hoe is het, maar: hoe is het vandaag?

De Dharma leert je bewust zijn. Loslaten is ook: erbij blijven, bij je verdriet, woede, weerstand, en beseffen dat dit allemaal constant fluctueert.. Niets kan je omverwerpen als je er bewustzijn aan toevoegt. Maar het verlies is nooit weg, dat draag je mee. En ik geloof ook niet in wachten tot het slijt, de tijd die alle wonden heelt. Tijd is gewoon tijd, na twintig jaar kan je gevoel nog even sterk zijn. Dus het gaat om wat je doet. Ik heb verder geleefd, verder beoefend. Je leert zien dat het erbij hoort.”

EHBO-kit
Voor Christiaan maakte de dood van de moeder van zijn zoon vooral duidelijk dat boeddhisme geen doekje is voor het bloeden.Het boeddhisme helpt je niet, het is geen EHBO-kit. Je geest helpt je, en het boeddhisme helpt je geest. Je pijn, verdriet en woede komen uit de geest. Hoe beter je die kent, hoe minder hevig die gevoelens je zullen beïnvloeden. Je kunt die heftigheid gewoon laten gebeuren. Vaak is je reactie om helemaal in het verdriet op te gaan, of om je juist te vermannen. Dat is geen oplossing. Dankzij de boeddhistische beoefening word je je bewust van het relatieve van de bewegingen van de geest. Je hoeft er dan niet van te schrikken, en je niet te laten meeslepen. Je kunt diep voelen, maar je hebt de keuze om ernaar te handelen of niet. Als je voldoende tijd doorbrengt met de geest, dan zie je: het is veel rook en weinig vuur, veel lawaai, maar een klein instrumentje. Dat is gewoon hoe de geest in elkaar zit. Net als een puppy die niet kan stilzitten.”

Middenweg
Dat klinkt allemaal erg goed, maar ook wel een beetje abstract of intellectueel. Maar helpt het ook?, vraag ik me hardop af. “Nou, dat lost het verdriet niet op”, zegt Christiaan. “Iemand loslaten doe je niet zomaar. Ik vergelijk het met een gloeiende plaat. Hou je die vast, dan brand je je. Je kunt hem ook wegduwen, maar dan brand je je alsnog. Wegduwen is dus een even sterke band als vasthouden. Terwijl er afblijven, enkel de gloed voelen en dat ok vinden, dat is veel moeilijker. Dat is de middenweg van de Boeddha. Boeddhisten zeggen dus dat je de dood een normale zaak kunt vinden, en je je reactie erop kunt laten zijn. Maar daar heb je niet zoveel aan, je kunt het intellectueel begrijpen maar dat is niet hetzelfde als het écht realiseren of waarmaken. Daarom is meditatie belangrijk. Meditatie is: wat je weet zodanig gewennen aan je geest dat je het begint te realiseren. Dat het een natuurlijke zaak wordt. En wat natuurlijk voor je is, daar heb je geen weerstand tegen.”

Na dit interview kom ik een beetje verward thuis. Het is precies zoals Christiaan zegt: ik kan het allemaal wel begrijpen en beamen, maar ik voel het niet echt, ik heb er niet zoveel aan. Ik besluit mijn vragen voor te leggen aan een paar mensen die dicht bij me staan en die ook met rouw te maken hebben. Wat troost hen?


“Het troost mij dat ze in ieder geval van het leven heeft genoten, al was het honderd keer te kort.”


Allereerst mijn vriendin Jyra (31). Ook zij verloor een goede vriendin, in augustus. Ze waren al 27 jaar bevriend. “Het troost mij dat ze in ieder geval van het leven heeft genoten, al was het honderd keer te kort. Ik weet dat ze heel veel plezier heeft gehad en dat ze zich niet liet tegenhouden in het hebben van geluk. Ze ging rustig alleen op vakantie als haar dat leuk leek en daar bewonder ik haar in. Ik vind het mooi dat iedereen zich haar lachend herinnert. En zo blijft ze ook: lachend en jong.

Ook haal ik troost uit de hoop dat het leven hierna niet echt ‘stopt’. Ik weet niet hoe, maar er zijn zoveel dingen zo bijzonder en onverklaarbaar dat ik geloof dat het niet afgelopen is en dat mijn vriendin nu ergens anders. Dat ze in de hemel of in een andere dimensie nu eigenwijze avonturen aan het beleven is.

In het dagelijks leven, dat hoe dan ook doorgaat, probeer ik mijn verdriet er te laten zijn. Ik sta stil bij mijn verdriet, probeer mezelf niet te veroordelen als iets niet goed lukt als ik overweldigd word door een verdrietgolf. En dan lach ik hardop om dingen die zij grappig had gevonden en probeer ik me te bedenken wat zij op dat moment tegen mij zou zeggen, en dat is altijd aardig of grappig. Soms is het verdriet er elke dag en soms even een tijd niet, en dat mag er zijn.”


“Het is heel belangrijk om alles goed te voelen. Heel hard schreeuwen, hard huilen, alles mag, als je het maar niet probeert tegen te gaan.”


Oud-huisgenoot José (35) heeft al van jongs af aan met de dood te maken: 

“Als tiener stierf een geliefde, ouders van goede vrienden overleden, en een goede vriend van mij. Twee jaar geleden stierf mijn vader en dat had de meeste impact. Hij was veel te jong.

Maar ik heb door meditatie geleerd in het moment te leven. Ik ben me heel erg bewust van mijn eigen sterfelijkheid. Na mijn pa vind ik het heel belangrijk om echt mijn eigen koers te varen, daarom ben ik naar Rome verhuisd. Het lijkt alsof de overledenen me kracht geven soms.

Ets die José maakte van haar vader


Natuurlijk is het keihard als iemand te jong sterft. Het is heel belangrijk om alles goed te voelen. Heel hard schreeuwen, hard huilen, alles mag, als je het maar niet probeert tegen te gaan. Je moet accepteren dat je in een rouwproces zit. Eerst ben je in shock, maar als het besef komt dan is het verdriet intens. Dat verdriet doorleven en omzetten in mooie gedachten is heel belangrijk.

Nu probeer ik zo te leven dat het leven waarde heeft, door in het moment te leven en mezelf continu te ontwikkelen. En ik vind het belangrijk om af en toe de personen die er niet meer zijn te herdenken of ze in een meditatie te eren, door de enige gedachten in de meditatie te wijden aan deze persoon.


Haar verdwijnen is niet onopgemerkt gebleven. En dat is toch een soort van troost.”


Ook mijn collega Marijn van der Waa (53) is een prille ervaringsdeskundige. Hij verloor zijn geliefde Channah in februari, nog geen drie maanden geleden. 

                                        Foto: Marijn Bax

“Bij troost stel ik me een moeder voor die een arm om je heenslaat en zegt: het komt wel goed. Maar het komt niet goed. Troost is dus een lastige. Ik praat wel tegen haar. Geloof ik dat ze nog ergens is? Ik zou dat wel graag willen, al is het een verhaaltje dat ik mezelf vertel. Want ze is er niet meer. Ze is gewoon weg, verdwenen. 

De tumor die ze had, deed iets met haar brein. Ze werd steeds warriger, begon lichamelijk en geestelijk af te brokkelen. Heel moeilijk, ik had nog maar 90% van mijn vriendin over. Ze verdween langzaam, en ik kon me niet meer goed voor de geest halen hoe ze was toen ze nog gezond was, hoe ze keek, hoe ze praatte. Ik heb heel erg zitten worstelen om dat beeld weer terug te krijgen, en nu nog.

Maar ik heb wel een maand de tijd gehad om afscheid te nemen. We hebben duizend keer gezegd dat we van elkaar hielden. Eigenlijk heeft Channah zelf mijn troost geregeld. We hebben nog ringen gekocht terwijl ze ziek was en ze heeft nog net tijd gehad om allemaal foto’s te laten afdrukken. Ze heeft me haar dagboeken gegeven, daar staat veel in wat ik al vergeten was, en dat het heel goed was. Daar ben ik heel dankbaar voor. Maar dat maakt het ook heel naar, dat het zo goed was. Het is nu extra duidelijk wat ik kwijt ben, en wat zij kwijt is. 

Ik ben een paar keer per week bij haar dochter van 19. Dat geeft ook troost, dat zij er is. Zij vindt het fijn als ik er ben, en ik ook, in Channah’s huis. Maar soms als zij heel verdrietig is, dan is Channah er wel éxtra niet. Dan zie ik: daar had ze kunnen zitten, en nu is daar een zwart gat, een bijna voelbaar vacuüm, een negatieve ruimte die over is van Channah. 

Maar ze wordt niet vergeten. Ze heeft met haar persoon en ook met haar werk veel impact gehad. Haar verdwijnen is niet onopgemerkt gebleven. En dat is toch een soort van troost.”


Troost is bullshit eigenlijk. Als mensen veel te vroeg overlijden, dan is er maar weinig troost te vinden.”


Tot slot vraag ik het aan mijn collega Jasmin (27), die vier jaar geleden een goede vriendin verloor, en ook haar vader anderhalf jaar geleden. 

“Wat mij troost biedt, zijn kleine dingen. Bij de vriendin die ik verloren heb aan kanker zijn dat de evenementen die we organiseren voor kankeronderzoek, de vriendengroep die ontstond doordat zij de gemeenschappelijke factor was, de kleine vooruitgangen die het fonds boekt dankzij het geld dat we inzamelen.

Voor mijn vader vind ik het veel moeilijker, omdat ik daar ook bijna geen troost voor vind. In het begin dacht ik soms als er iets opvallends gebeurde, een mooi blad dat vlak voor mijn voeten dwarrelde, een zonnestraal op een bepaalde plek, dat hij erachter zat. Maar ik ben ook nogal sceptisch, dus anderzijds vond ik dat ook nonsens van mezelf. 

Op momenten dat ik het heel moeilijk heb, neem ik er vaak muziek bij die me aan hem doet denken. Dat maakt het niet gemakkelijker, maar daardoor kan ik wel de emoties die ik anders opkrop, laten gaan. Maar ik vind het een heel lastige vraag. Troost is bullshit eigenlijk. Als mensen veel te vroeg overlijden, dan is er maar weinig troost te vinden.”

Niet megaduister
Eigenlijk troost het me wel dat ik niet de enige ben die geen troost vindt. En ook voel ik me minder alleen door al deze getuigenissen. Ik herken er veel in, en er zijn toch dingen bij waar ik wat aan heb. De liefde die er was, en die er nog is. De impact die iemand heeft gehad en blijft hebben. Te weten dat hij of zij heeft genoten van het leven. De helpende invloed van muziek. 

Ondanks mezelf word ik steeds meer gewonnen voor de andere kant van de medaille: dat als het leven zo kwetsbaar is, het daardoor ook des te waardevoller wordt en juist niet waardelozer.

En ik put troost uit het idee dat de dood als iets neutraals beschouwd kan worden, in plaats van als iets megaduisters. Zoals José nog schreef in een kort verhaal: het is niet de dood die melancholisch en meedogenloos is, het is het leven.

Titelbeeld: Grieving woman, door 1xklima

Houd boeddhisme in beeld, word hier vriend van de BOS

Ook interessant

dood_header.png

Leven na de dood


René vond het idee van leven na de dood altijd grote onzin. Maar nu hij de wet van behoud van materie kent, is hij aan het denken geslagen. Wat zegt Thich Nhat Hanh er eigenlijk over, die nu in het ziekenhuis ligt?

Nog interessanter

Laatste artikelen

De blauwe ogen van de Boeddha
19-10
De blauwe ogen van de Boeddha
Boeddhabeeldjes zitten bomvol symboliek. Ja, zelfs die goedkope ‘prullen’ van de Xenos of Blokker. Dus kijk hem maar eens diep in de ogen. Wat wil jouw boeddhabeeldje je vertellen?
Leiderschap, Caring Economics en Neurowetenschap
29-09
Leiderschap, Caring Economics en Neurowetenschap
Ook in het bedrijfsleven begint men te snappen dat de wurgende rat race waarin mensen zich massaal storten niet meer okee is. Mindfulness en neurowetenschap kunnen misschien steun bieden bij het ontwikkelen van leiderschap en een gezondere bedrijfscultuur.
De koan van de mayonaise
21-09
De koan van de mayonaise
Tom is al 28 jaar boeddhist, maar heeft weinig met de boeddhistische metafysica. Reïncarnatie? Karmische verdiensten? Hij kan het niet rijmen met de feitelijkheid van alledag. Jammer, want hij zou zo graag een duurzaam kader hebben voor zijn zenpraktijk. Gelukkig is daar Sartre en zijn idee van 'kwade trouw'.
Dossier Birma (Myanmar)
15-09
Dossier Birma (Myanmar)
Birma is al jaren een toneel van strijd tussen verschillende groeperingen, waaronder ook een grote groep boeddhistische monniken. In dit dossier vind je alle artikelen en documentaires over dit land op een rij.
Waarom de Boeddha gelijk heeft
12-10
Waarom de Boeddha gelijk heeft
Waarom is geluk zo vluchtig? En waarom zijn we nou nooit eens helemaal honderd procent en duurzaam tevreden? Of is dat helemaal niet zo’n mysterie en zijn we nu eenmaal zo gemaakt?
TV: Vrede vinden in Srebrenica
27-09
TV: Vrede vinden in Srebrenica
Een groep van Zen Peacemakers reist af naar Srebrenica om de gruwelijkheden en het verdriet van de oorlog in Bosnië onder ogen te komen. Zijn deze gebeurtenissen in het vervolg te voorkomen? Nu online te zien.
TV: In de schoot van de zee
15-09
TV: In de schoot van de zee
Op het strand van Scheveningen worden een jaar rond enkele mensen gevolgd die troost en bezinning vinden bij de zee. Zondag 1 oktober om 15.20 uur op NPO 2 in De Boeddhistische Blik.
Films die je niet mag missen tijdens het BFFE
06-09
Films die je niet mag missen tijdens het BFFE
Ook dit jaar vindt weer het Buddhist Filmfestival Europe plaats in filmmuseum Eye in Amsterdam. Wat kan je als bezoeker verwachten? Bodhitv maakte alvast een selectie van vijf films uit het programma.

Pagina 1 | 2 | 3 | .. | 111