Radiocolumn Annewieke: Masao Abe en feminisme

• Auteur: Gastauteur Bodhitv
• Geschreven op: 22-02-2012
• Reacties: 0
• Waardering: 3 Sterren
• Tags:
  • zen
  • vrouwen
  • relaties
  • japan
  • liefde

Iedere maand schrijft godsdienstfilosofe Annewieke Vroom een column voor de BOS radio. Deze keer: Masao Abe en het feminisme. Ook te beluisteren in MP3 onderaan het artikel.

De meest eenzame persoon die ik ooit heb gesproken was wellicht Ikuko, de weduwe van Masao Abe. Ze trouwde met Masao Abe vlak voor diens pensioen aanbrak. Abe had toen net aan zijn leraar -de beroemde zenhervormer Shin’ichi Hisamatsu (1889-1980)- beloofd dat hij de rest van zijn leven zou wijden aan de verspreiding van zen in het westen. Om dat te doen emigreerde hij in 1980 naar de VS. Volgens de roddels zocht zijn broer toen een jonge overgebleven vrouw voor hem, die voor hem kon te zorgen. Die vrouw was nu zelf op oudere leeftijd. Ik sprak haar in het Okura-hotel in Kyoto. Omdat Abe, zoals de meeste zendenkers, nooit over liefde geschreven heeft, vroeg ik haar naar hun huwelijk. Had Abe traditionele ideeën over het huwelijk? Hadden al zijn verblijven in Amerika iets veranderd? Was er iets te merken in zijn daadwerkelijke gedrag van de bevrijding van het ware zelf waar hij telkens over schreef?
Probeer dat maar eens beleefd te vragen. Ikuko maakte eerst op scherpe toon duidelijk dat ze Abe ontmoet had bij een symposium. Blijkbaar was ze zich bewust van de roddels. Tegen het einde van het gesprek vroeg ik na erg veel omzichtigheden maar gewoon of ze van hem had gehouden. Ze zei warm, dat ze altijd samen waren, en dat hij altijd respect voor haar had gehad. 'Equal', zei ze een paar keer. En ze hadden samen de paus ontmoet. Ze keek me een paar seconden aan, en meldde, dat zij nu nog twintig jaar voor zich had. De verlatenheid sneed door de beleefdheden heen, ik was er stil van.

Ontmoetingspunt
De jaren tachtig in Amerika zouden niet alleen de hoogtijdagen van de boeddhistisch-christelijke dialoog worden, ook waren ze -althans in de academie- de hoogtijdagen van het feminisme. Feministen waren geïnteresseerd in boeddhisme wegens hun gemeenschappelijke interesse in interdependentie, die in hun discours ‘relationaliteit’ heette. Maar feministisch theologe Catherine Keller merkte in 1990 op, dat je als vrouw een groot gevoel voor humor nodig had om je in de boeddhistisch-christelijke dialoog te mengen. De grootste gemene deler van beide tradities was immers hun aanhoudende patriarchisme.
Toch mengt Keller zich in de dialoog, vanwege haar zorgen over het ontmoetingspunt van de twee tradities in het begrip van leegte. Het ideaal van leegte sluit haar net iets te nauw aan op wat al sinds mensenheugenis als de taak van de vrouw gezien is: zelf-ontlediging. Ze citeert Elizabeth Cady (1815-1902), een beroemde feministe uit de negentiende eeuw (die bij haar huwelijk het woord ‘gehoorzamen’ uit de tekst liet schrappen): Self-development is a higher duty (for women) than self-sacrifice. Dat zou de boodschap van de religies moeten zijn, niet de nadruk op nederigheid en dienstbaarheid.

Masao Abe bevestigde het belang van vrouwenemancipatie, maar hij zag het probleem met zelf-ontlediging niet zo. Hij was het ermee eens, dat vrouwen zichzelf moesten positioneren in wat hij de historische dimensie noemde. Maar het begrip ‘zelf-ontlediging’ wijst naar een diepe transformatie in de spirituele dimensie. Dat verschilt van anderen over je heen laten lopen. Juist wanneer het ‘ware zelf’ geboren wordt, kan de vrouw evengoed als de man authentiek voor zichzelf opkomen. Er volgt dan een leven van een spontane, compassievolle dynamiek van zelf-ontlediging en zelf-actualisatie.

Machtsverhoudingen
Keller vond dit een wat mager antwoord. Prachtig natuurlijk, als vrouwen kracht haalden uit hun spiritualiteit. Maar omdat er werkelijk een probleem van vrouwenonderdrukking bestaat, stelt ze, moet een spirituele traditie meer dan enkel zeggen dat emancipatie belangrijk is. Keller pleit voor de bestudering van het feitelijke zelf. Zij observeerde, dat de neiging tot zelfopoffering van de vrouw compulsief te noemen is. Een ziekte, ontstaan door de onderontwikkeling van het zelf.
Keller wil dat de spiritualiteiten zich diep herbezinnen op wat het betekent om een vrouwelijk en mannelijk zelf te zijn. De geslachtloze analyse van de mens als verzameling skandha’s voldoet niet. Wat haar wel interesseert, is de nadruk van de zen op relationaliteit. Maar, zegt ze, er is niet genoeg gedacht over hoe die specifieke zelven eruit zien die zo diep verweven zijn. Het web van Indra schittert niet prachtig - de interdependentie is diep bepaald door scheve machtsverhoudingen. De zen moet zich losschudden uit generaliserend discours over het zelf en over relationaliteit. En de stap maken naar differentie-denken: naar denken over alle wezens en relaties als particulier en uniek. Juist daar kan haar discours van zelf-ontledigen werkelijk tot het vergroten van het ‘samen opbloeien van de levende wezens’ komen. De feministische affirmatie van eros, lichaam, emotie, en zelf kan deze herbezinning informeren. En de zen kan het feminisme helpen met de kennis die in boeddhisme aanwezig is over psychologische mechanismen die tot afhankelijkheidsstructuren leiden.

Wat zijn eigenlijk de effecten van een leven en beoefenen met een discours van niet-zelf? Is het een snelweg naar sub-assertiviteit? Een route naar authenticiteit? En welke factoren bepalen hoe het uitpakt? En nu niet zeggen, dat vraagt om een antropologisch onderzoek. Gewoon niet uw zelf vergeten. Voor het geval de tienduizend dingen dat wel doen.

Om dit audio-bestand te kunnen beluisteren heeft u de flash player en JavaScript ondersteuning nodig.

Social media