Op zoek naar vrijheid

Fedde de Vries

• Geschreven op: 16-01-2012
• Reacties: 1
• Waardering: 3,1 Sterren
• Tags:
  • vrijheid
  • theravada
  • reizen

Persoonlijke reflecties op mijn verblijf in Amaravati

Vrij zijn willen we allemaal wel, graag zelfs. Al helemaal in de moderne maatschappij: in de Nederlandse grondwet worden zelfs verschillende, tegenstrijdige vormen van vrijheid gewaarborgd (bijvoorbeeld vrijheid van godsdienst en van meningsuiting). Het is dan ergens ook niet verrassend dat we onze vrije tijd – voor mij was het de zomervakantie – gebruiken om verder te zoeken naar vrijheid. Ik ging daarvoor de landsgrens over en kwam terecht in Amaravati, een rustiek Theravāda-klooster in Hemel Hempstead (Engeland).

Daar stond ik dan, ’s ochtends rond 9 uur op een vrijwel verlaten terrein. Om me heen simpele houten gebouwen zonder poespas, wat gras, bomen en planten, alles netjes opgeruimd, en vooral ook stilte. Maar ik stond er uiteraard niet zonder bagage. Niet alleen een rugzak met net genoeg kleren en (veel te) veel boeken, maar ook een ontzettend gevuld jaar waarin ik constant bezig was met studeren en organiseren, constant bezig te werken, productief te zijn, dingen voor elkaar te krijgen, te presteren, te laten zien dat ik het kan.
Het kloosterterrein is natuurlijk niet echt verlaten; na een tijdje kwam een van de monniken langs en merkte me op. Hij liet me de slaapzaal zien en zei dat zijn vervanger als gastmonnik mij wel meer zou uitleggen en zou laten zien. Op die slaapzaal was ik meteen verliefd. De bedden zijn allemaal laag – echt laag: 5 cm boven de grond – en er staat een eenvoudig altaar. De vervangende gastmonnik leidde mij later verder, langs de eetzaal, de tempelhal, het veld waar de stoepa staat (met de tip dat erachter een doorgang voor een lange wandeling is). Ontspannen en open was hij. En, iets wat ik zeer waardeer in mensen die al wat langer met de Dharma bezig zijn, hij hoefde niet te praten.

Tegen lunchtijd was de stilte helemaal verbroken: een grote groep (voornamelijk) Aziatische boeddhisten was de dāna komen brengen. Elke dag komen er wel mensen, onaangekondigd, om eten te brengen. Buiten die dagelijkse in- en uitstromende groep vrijgevige leken bestaat de gemeenschap in Amaravati uit een groep monniken, een aantal nonnen en leken. Sommigen van de leken verblijven er kortere tijd, anderen langer en weer anderen voor onbepaalde tijd. Voor sommigen, zoals voor mij, was het een korte ‘vakantie’. Het is een vrij diverse groep waarin een ontspannen sfeer heerst.

De dagindeling: om 5 uur ’s ochtends begint de dag met een uur meditatie en daarna kort wat recitatie; dan zijn er kleine huishoudelijke taakjes (6:30 – 7:15), gevolgd door een eenvoudig ontbijt. Zowel tijdens/na dat ontbijt als na het middagmaal zit de abt voorin de algemene zaal, beschikbaar voor leken. Om 8:15 is er dan werkoverleg en werk, met pauze, tot 11:00. Daarna, om 11:30, is er de maaltijd, zoals hierboven beschreven voornamelijk verzorgd door leken.

Veel mensen houden niet van werken. Ikzelf ben er inmiddels echter redelijk aan verslingerd. Al helemaal als het werk voor een kloostergemeenschap is: het is ook een vorm van dāna, een manier om iets waardevols zoals de sangha, levend te houden. De werkuren in de ochtend waren bovendien erg leerzaam. De monnik die het werk  coördineerde was erg goedlachs, vrolijk en ontspannen en het werk dat we deden was erg simpel: muren schilderen, garages opruimen, spullen verplaatsen. Maar ondanks – of misschien juist dóór (?) - de eenvoud van de taken, sloegen mijn ‘intelligentie’ en ‘creativiteit’ zeer gemakkelijk op hol: altijd kwam er bij mij wel een efficiëntere manier op  - ‘’Kunnen we het niet zo doen? Of zo misschien?’’ De werkmonnik was bij mij heel meegaand: ‘’oh goed, dat kan ja’’, met een hele brede lach. Maar uiteindelijk bleek telkens weer dat de manier die hij voorstelde het beste werkte – rustig, ontspannen en gebaseerd op zijn ervaring. Op deze manier werken kostte zeker veel minder energie en was veel plezanter dan wanneer ik constant bezig was mezelf onder de indruk te laten zijn van mijn harde werk en intelligentie.

In veel van mijn ‘dagelijkse’ bezigheden  - het schrijven van papers en artikeltjes, lezen van boeken en teksten – werkt een vooruitgangsgeloof heel goed. Een lineaire opvatting van tijd en daarmee van de handeling: ik doe het nu en ben dan straks klaar, echt klaar. Opgeslokt in dat vooruitgangsgeloof (hoewel ik dat nooit zou hebben toegegeven) als ik was (en vast nog steeds wel ben), was het voor mij een hele openbaring erachter te komen dat het niet voor alles in het leven opgaat. Dit werd mij heel duidelijk toen ik mezelf erop betrapte te denken dat het wel heel inefficiënt is dat zo’n houten muur om de twee jaar opnieuw geschilderd moet worden… ‘’is een ander materiaal niet handiger? Of, misschien betere verf?’’ Natuurlijk zouden zulke oplossingen tijdelijk kunnen helpen, maar het blijft precies dat: tijdelijk. Uiteindelijk, beste Fedde, laat niet alles zich lineair benaderen en is de aard van veel dingen gewoon cyclisch. (Wassen, schoonmaken, eten, slapen en wakker zijn; herfst, winter, lente en zomer.)

De middagen in Amaravati zijn vrij (behalve voor zij die afwassen, maar die mogen ’s ochtends vrij nemen). Genoeg vrij tijd om te lezen, te praten en uiteraard te mediteren. ’s Avonds na de pūja (recitatie) en de meditatie is de dag zo tussen 21.00 en 22.00 uur wel lang genoeg geweest en gaan de meeste mensen naar bed. De ochtend- en avondpūja worden in Pāli en/of Engels gereciteerd op simpele melodieën. Recitatie biedt een mooie afwisseling tussen stilte en geluid die de rust niet  verbreekt, en die de geest op een vaardige manier wat handvaten biedt. Als de geest de hele dag een beetje de ruimte heeft genomen om rond te zwerven en/of rustig te zijn, is het zeer bruikbaar weer teksten te zien die je in heel simpele termen herinnert aan de idealen: wijsheid, compassie, vrede en vrijheid.

Die idealen van wijsheid en compassie vormen de basis van de levenswijze in Amaravati. In principe wordt iedereen geacht zich aan de acht voorschriften te houden1. Dit schept in de gemeenschap een basis van vertrouwen – men zal niet zo snel liegen of stelen – en houdt daarnaast de contouren van het leven duidelijk: de focus is op spirituele zaken; niet op seks, drugs en rock ’n roll (of ander vermaak). Dat de voorschriften een belangrijk element van het leven vormen, kwam in twee van de vijf lezingen duidelijk naar voren. Ik herinner me nog goed hoe een van de nonnen helemaal enthousiast vertelde hoe geweldig de Vinaya (de boeddhistische kloosterregel) wel niet is. Ze vertelde hoe ze ontzettend kan genieten van de Vinaya-lessen die de nonnen in de zomer met elkaar hebben. De vinaya spreekt voor haar direct tot het hart. Een aantal dagen later benadrukte een van de monniken dat reflectie centraal staat in het monastieke leven. Voor hem is dat ook uiteindelijk de functie van alle ceremonies en regels: reflectie stimuleren en uitdagen tot verbetering. Daarbij moeten de voorschriften beschouwd worden als paaltjes in de grond die veilig gebied aangeven; niet als stokken om mee te slaan. Ze zijn niet bedoeld om vanaf moment 0 voor een volle 100% perfect gevolgd te kunnen worden.

En, heeft mijn verblijf in Amaravati me nu vrijheid gebracht? In ieder geval iets meer inzicht in een paar gewoontepatronen, iets meer denkruimte. Maar in de vrijheid waar Ajahn Amaro het op een zeker moment over had, nadat hij net terugkwam uit twee weken solitaire retraite, leef ik nog niet. Hij vertelde hoe hij er erg van had genoten al die tijd alleen te zijn; de tijd te vergeten, niemand te hoeven zijn: ‘’Je hoeft niet iemand te zijn. De eekhoorns en vogeltjes maakt het geen zier uit wie ik ben. Zij weten niet eens wat een abt is, laat staan dat ze weten wie ‘Ajahn Amaro’ is.’’ De vrijheid niemand te zijn – heel anders dan vrijheid van ‘individuele expressie’, maar ook een stuk vrijer. Durf ik de vrijheid te nemen vrij te zijn? Ik vertrouw erop dat het kan.

Social media