Themaweek 'Consuminderen': Darwin en de consument

• Auteur: Jeroen Maas
• Geschreven op: 13-12-2011
• Reacties: 0
• Waardering: 2,3 Sterren
• Tags:
  • bewustzijn
  • verlangen
  • westers boeddhisme
  • consuminderen

De nadelen van het consumeren zijn overvloedig. Ons huidige consumptiepatroon heeft ernstige gevolgen voor de aarde. Bossen, natuurlijke hulpbronnen en diersoorten verdwijnen als gevolg van overconsumptie. De massaproductie van de goederen die we meer en meer verlangen vindt niet zelden plaats onder erbarmelijke omstandigheden tegen een laag salaris.

Maar het is nog erger. Buiten de pijn die we onze omgeving aandoen, pijnigen we onszelf opnieuw en opnieuw. De producten en diensten die we aanschaffen leveren niet dat geluk wat we ervan verwachten. Ja we vervullen onze verlangens, maar de bevrediging is telkens van korte duur. Om onszelf dan weer gelukkig te stellen gaan we andere dingen kopen. We zijn zo voortdurend op zoek naar datgene wat ons in een gelukzalige staat kan brengen. We zitten vast. We zien het, maar we zien het vaak ook niet. Wat maakt het dat we verstrikt zitten in patronen? Waarom blijven we maar consumeren? Waar komt dit verlangen vandaan? Om mijn nieuwsgierigheid te temperen kocht ik het dikste boek over consumeren wat ik kon vinden. Want ook ik ben immers een consument. De titel? Darwin en de consument (in het Nederlands). De schrijver? Geoffrey Miller. Waar gaat het over? Lees verder.

Geoffrey Miller werkt als psycholoog aan de universiteit van New Mexico in Albuquerque. In het boek verklaart hij vanuit een evolutionair psychologisch oogpunt onze voortdurende consumptiedrang. Hij put daarbij uit diverse onderzoeken, waaronder enkele van hemzelf. Ruim vierhonderd pagina’s lang probeert Miller aan te tonen dat het leven één groot voortplantingsritueel is waarbij het gaat om zien, gezien worden, verleid, verleid worden en vooral voortplanten. Consumptie speelt daarin een belangrijke rol. Je kunt daarmee laten zien wie je bent. De voorbeelden zijn duidelijk. Geen enkel intelligent wezen koopt bijvoorbeeld een Hummer of Humvee omdat het een handig vervoersmiddel is. Miller houdt het gelukkig niet alleen bij een betoog over de redenen waarom we in een consumptiemaatschappij leven. Hij beschrijft ook manieren om ons aan de consumptiedrang te ontworstelen. Maar voor ik daar woorden over dicht ga ik eerst terug naar de oorzaken van ons gezamenlijke probleem.

Demonstratieve consumptie                                                                                                           
Volgens de evolutietheorie van Darwin zijn dieren niet anders dan overlevings- en voortplantingsmachines. Dieren die het meeste succes hebben op dit terrein danken dit mede aan de reclame die ze voor zichzelf maken en aan de manier waarop ze zichzelf vermarkten en promoten. Door fitness, gezondheid, prestige en vruchtbaarheid uit te stralen maak je indruk op je soortgenoten. De signalen die dieren afgeven noemt Miller ‘fitnessindicatoren’. Het klassieke voorbeeld van een fitnessindicator is de pauwenstaart. Hij heeft geen functie voor de overleving en speelt geen onmisbare rol bij de bevruchting. Hij trekt simpelweg de aandacht doordat hij garant staat voor de gezondheid en de vitaliteit van de pauw. Een ander duidelijk voorbeeld is het gewei van een eland. Ook het menselijk lichaam beschikt over allerlei fitnessindicatoren die betrouwbare informatie over de gezondheid en de vruchtbaarheid bevatten en die zich gedeeltelijk via seksuele selectie hebben gevormd om partners aan te trekken. Lichamelijk kwaliteitssignalen zijn ons gezicht, onze stem, onze huid, de manier hoe we lopen, borsten, billen, taille, baarden, penissen en spiermassa.

We geven niet alleen signalen af met ons lichaam. Volgens Miller komt onze consumptie grotendeels voort uit onze natuurlijke drang om onze fitness te laten blijken. We kopen veel spullen die niet direct noodzakelijk zijn voor onze overleving, maar meer bedoeld zijn om signalen af te geven aan onze (potentiële) partner of vrienden. Voorbeelden zijn eigenlijk alle luxe artikelen zoals designzonnebrillen, horloges en smartphones. Miller noemt dit ‘demonstratieve consumptie’. We kopen de producten om onze persoonlijke eigenschappen, rijkdom men en status te demonstreren. Overigens is dit geen nieuwe theorie. Thorstein Veblen betoogde hier in zijn boek The Theory of the Leisure Class uitvoerig over.

Wat Geofrey Miller verbindt aan de idee van demonstratieve consumptie is de zogenaamde ‘Grote Zes’. Dit zijn zes door psychologen onderscheiden persoonlijkheidseigenschappen te weten intelligentie, openheid, zorgvuldigheid, extraversie, vriendelijkheid en emotionele stabiliteit. Als je weet hoe iemand op elk van deze ‘Grote Zes’ scoort, dan kun je daaruit veel over zijn karakter, zijn talenten en zijn deugden en ondeugden afleiden. We proberen volgens Miller deze fundamentele kenmerken aan elkaar te tonen door middel van de goederen en diensten die we kopen. De voorkeuren binnen de Grote Zes vertonen, op intelligentie na, veel variatie. De meeste mensen willen meer dan gemiddeld intelligente vrienden en partners, maar wat betreft de andere vijf kenmerken is er geen eenduidigheid. Wel kan in het algemeen gezegd worden dat mensen persoonlijkheidskenmerken verkiezen die veel op henzelf lijken. Wie bijvoorbeeld open is, maakt afspraakjes, trouwt en sluit vriendschappen met anderen die ook open zijn en zal produkten en diensten aanschaffen die dat tonen. Bijvoorbeeld het tijdschrift Vrij Nederland kopen, naar jazz luisteren of een roman lezen.

Consuminderen                                                                                                               
Het feit dat we consumeren is op zichzelf niet verkeerd. Althans, naar mijn bescheiden mening. We hoeven niet in volledige soberheid, bewust en ecologisch te leven. Het mag natuurlijk wel, maar voor de meesten van ons is dit niet weggelegd. Ik kan me bijvoorbeeld geen leven voorstellen zonder computer. Het probleem is, en dat zien we voortdurend om ons heen, dat we doorslaan in onze consumptie. Consumeren is het uitgangspunt van ons doen. In onze kapitalistisch ingerichte samenleving gaat het over bijna niets anders. Kijk maar eens een dag naar de televisie. De vraag is of consuminderen ons niet meer geluk zal brengen. We kunnen het in ieder geval proberen. Uitvinden wat het met ons doet. Stel dat het werkt, dan hebben tevens mooie neveneffecten in minder schade voor onze directe en minder directe omgeving. Ik weet niet of ik je en mezelf overtuigd heb, maar laten we voordat we iets nieuws kopen de mogelijkheden overwegen. Geoffrey Miller benoemt er een paar:

Koop het gewoon niet
Als je een product wil gaan kopen denk dan eerst eens goed na of je het eigenlijk wel nodig hebt. Koop je het bijvoorbeeld puur voor demonstratief vertoon? Misschien zegt een bewust besluit om iets niet te kopen wel meer over jou dan het wél te kopen. Bedenk of het echt die hogere sociale en seksuele status oplevert die door de reclame wordt geclaimd en of het produkt echt zijn prijs waard is.

Huur het
Tegenwoordig is bijna alles te huur van huizen tot designtassen. Waarom zou je voor een belangrijke date een jurk kopen als je het ook kan huren? Wat ook een mogelijk is, is voordat je iets nieuws koopt het een week te huren, te kijken of het bevalt en het de signaalwaarde heeft die je verwacht.

Koop een gebruikt exemplaar
We denken vaak dat alleen nieuwe producten in een perfecte staat verkeren. Laat je verrassen. Neus eens wat rond voor tweedehands kleding. Het meeste is van uitstekende kwaliteit én goedkoop.

Maak het zelf
Zelf iets maken is niet zelden de eenvoudigste, goedkoopste en effectiefste manier om jezelf aan te prijzen. Je kunt niet alles onder de knie krijgen, maar bijvoorbeeld koken en sieraden maken levert vaak zelfvoldoening en mooie producten.

Bestel het bij de plaatselijke vakman
Je kunt iets doen voor de verjaardag van je geliefde door naar de winkel te gaan en een door massaproductie gemaakt goed te kopen. Je kunt ook een vakman inschakelen, samen iets unieks verzinnen en een juweel met de hand laten maken. Geloof me dat je dan punten scoort.

Het zijn wat grillige adviezen, maar waar het om gaat is dat producten niets vertellen. Het zegt niets over jou, behalve dan over je bestedingsruimte. We hebben volgens Miller dan wel allerlei onbewuste instincten die het maken dat wij producten en diensten aanschaffen om ons te etaleren, maar val je werkelijk op iemand vanwege de producten die hij of zij koopt? Mensen met een groot hart hebben geen spullen nodig om mensen te imponeren en voor zich in te nemen. We kunnen in een treinstel naar onze iPod luisteren of we kunnen praten met de mensen om ons heen. Luisteren en glimlachen. Van het consumeren van massaproducten naar echte verhalen en sociale verbintenissen. Welke primaat zal overleven en zich voortplanten?

Auteur: Geoffrey Miller
Titel: Darwin en de consument. Seks, status en brein
ISBN: 9025430570
Uitgeverij: Contact
Jaar: 2009
Prijs: € 29,95
Uitvoering: gebonden, 464 pag.


                                                                                                                                                       



      

Social media