Ik zie ik zie wat jij niet ziet

Mick Hartman

• Geschreven op: 18-08-2011
• Reacties: 1
• Waardering: 3,1 Sterren
• Tags:
  • Filosofie

Dit artikel is eerder gepubliceerd in 2009

Mensen houden van ‘mensen kijken'. Desmond Morris, zoöloog en bekend van BBC documentaires als The Naked Ape en The Human Animal, noemt zichzelf ook wel ‘manwatcher'. Maar wie kijkt er eigenlijk niet graag naar zijn soortgenoten? Waarom kunnen we het niet laten elkaar dagelijks van top tot teen onder de loep te nemen? Hetzij met open ogen, hetzij vanuit onze ooghoeken...

Ik zie, ik zie, wat jij niet ziet?
Als ik een of meerdere medemensen aanschouw, bekruipt mij soms de vraag, de verbaasde kreet: ‘Hoe is het mogelijk om er zo uit te zien?' Niet zozeer dat persoon X er ‘zo en zo' uitziet, maar eerder het onoverbrugbare anders-zijn en ander-zijn van deze of gene, ten opzichte van jezelf. Het indringende besef, steeds weer, bij iedere nieuwe passant en voorbijganger: zo zal ik nooit worden, zo ben ik zelfs nooit geweest, die en die zal ik nooit zijn! Het onherroepelijk veroordeeld-zijn tot één paar ogen, één paar oren, één paar handen - allemaal hebben we slechts één perspectief. En deze éénwording, of beter gezegd dit één-zijn met jezelf, daar nimmer echt buiten kunnen treden, dat maakt mijn perspectief (voor mij!) tot het perspectief - schijnbaar met voorrang op de miljarden, triljarden perspectieven van alle andere wezens op deze aardbol.

Is daar iemand?
In het waarnemen van de ander, wordt ik mezelf. Zijn is dus niet in eerste instantie gezien worden, zoals de filosoof Berkely zei, want je wordt pas jezelf door het zien van je eigen tegendeel, dat wil zeggen: anderen waarmee je je onmogelijk kunt vereenzelvigen. De confrontatie met dat wat niet-zelf is, creëert een onderscheid tussen jou en mij. Opeens ontstaat er zoiets als ‘identiteit' - een differentiebegrip, dat wil zeggen: onderlinge verschillen bepalen voortaan wie je bent! Kortom, en in die zin heeft Berkeley alsnog een punt, zij het binnenste buiten gekeerd: doordat wij ons wederzijds laten bezien, worden we stuk voor stuk (een) iemand.

Overal en nergens?
In de diepzinnige, multi-interpretabele film Being John Malkovich ontdekt een kantoorbeambte, Craig Schwartz, op verdieping 7½, achter een archiefkast, een deurtje dat toegang geeft tot een lange, smalle, donkere gang. Op handen en voeten kruipt hij de duisternis tegemoet, zonder zichtbaar einde. Plots zit hij in het hoofd van John Malkovich, sterker nog: hij is (het lichaam van) John Malkovich. Een kwartier later stort hij weer ter aarde, in een greppel langs een snelweg aan de rand van de stad. Samen met een collega besluit hij deze toevallige en gelukkige vondst te exploiteren: tegen betaling mogen belangstellenden voor even John Malkovich zijn. Uiteindelijk komt de ‘echte' John Malkovich - die schoksgewijs merkt dat hij zichzelf niet is - achter de heimelijke uitbating van zijn hoogstpersoonlijke bewustzijn.
Omdat hij deze tijdelijke machtsovername, van zichzelf nota bene, niet kan en niet mogelijk wil geloven, kruipt John Malkovich het hoofd van John Malkovich in. Hier krijgt het toch al ingenieuze gedachte-experiment een extra dimensie, terwijl de kijker zich vertwijfeld afvraagt wat er zal gaan gebeuren. Waar hij ook kijkt, waar hij ook gaat, Jan en alleman is John Malkovich geworden. Specifieker: het begrip lookalike (dubbelganger) verliest zijn betekenis, omdat er niemand meer is die géén John-Malkovich-hoofd heeft!

Spiegeltje aan wand
Stel dat iedereen er altijd exact hetzelfde uit zou zien als jij. Zouden we onszelf dan verliezen, omdat het onderscheid tussen jou en mij, tussen gezien worden en zien, in zo'n eenheidsworstenwereld, onbruikbaar blijkt? Alternatief scenario: stel dat iedereen geboren wordt met precies hetzelfde DNA als alle anderen. Dan bestaat er vermoedelijk een behoorlijke kans dat we toch weer de nadruk gaan leggen op pietepeuterige onderlinge detailverschillen, zoals littekens, vergeelde tanden, haar- en nagellengte, gebruindheid, spiergrootte, sieraden, piercings, tatoeages, kleurlenzen enz.
Of is het een ideale toestand waarin het innerlijk (voor het eerst) bevrijd wordt, of zelfs zijn eeuwige tegenpool ‘uiterlijk' kwijtraakt? Maar hoe kan de inhoud zich zonder kenmerkende vorm nog tot uitdrukking brengen? Via het gedrag: gebaren, oogopslag, glimlach, woorden, en, wellicht minder direct één-op-één verbonden met lichamelijke uitingen: mededogen, liefdevolle vriendelijkheid, empathie, geduld, gelijkmoedigheid, etc. (karaktertrekken)

Ondersteboven, achterstevoren, binnenstebuiten
Van nature kiest niemand voor zijn eigen relatief toevallige verschijning. De filosoof Alan Watts zei al: ‘We do not come into this world, we grow out of it.' Vertaald naar de context van dit artikel: wij zijn niet een homunculus (klein mannetje) gelokaliseerd ergens in het brein, die de regie voert over het lichaam. Het is warempel andersom: het lichaam heeft ons! In het verlengde van die observatie ligt een uitspraak van de boeddhist Alan Wallace, geparafraseerd: ‘Als het ik een product is van onze geest, dan hebben wij geen bewustzijn, maar dan heeft het bewustzijn ons.'

Één plus één is één
De Tibetaanse leraar Sogyal Rinpoche verhaalt in zijn magnum opus, Het Tibetaanse boek van Leven en Sterven, het overlijden van een van zijn verlichte meesters. Terwijl de oude, wijze man zijn laatste adem uitblaast, spurt het jongetje Sogyal naar de destijds belangrijkste leerling van de meester. In de Tibetaanse traditie wordt men in de laatste uren of minuten van leven namelijk intensief meditatief begeleid, om waardig heen te gaan, mede met het oog op een voorspoedige reïncarnatie. Enigszins vergelijkbaar met de functie van een westerse vroedvrouw, hoewel zij medische complicaties helpt te voorkomen, terwijl een Tibetaanse stervensbegeleider geestelijke complicaties helpt te voorkomen. De leerling antwoord: ‘Ik kom er aan, maar weet dat ik ook hier en nu al bij hem ben. Nooit zijn wij gescheiden. Er is geen verschil tussen hem en mij.' Wat zou hij daarmee kunnen bedoelen?

Van caleidoscoop naar lichtbak
Dat hij de John Malkovich in zichzelf herkent heeft, dat hij van het product (in de woorden van Allan Wallace), naar de producent gegaan is, dat hij door zijn vingerafdruk heen, naar de onderliggende vinger kan kijken. Volgens het boeddhisme beschikken wij allemaal over een gelijksoortige ‘natuur van de geest' en in potentie kunnen wij die staat ook daadwerkelijk realiseren.
De wiskundige en zendocent Henk Barendregt beschrijft die natuur van de geest als een wit scherm, als onder- of achtergrond. Op dat scherm - dat niet wezenlijk verschilt van persoon tot persoon, omdat het de mogelijkheidsvoorwaarde is om überhaupt een persoon te kunnen zijn - kunnen alle kleuren van de regenboog en alle voorstelbare vormen geprojecteerd worden. Maar de fundamentele gelijkheid tussen alle mensen is dat witte scherm zelf te kunnen ontwaren en worden. Het boeddhisme beschouwt de projecties op het scherm als minder belangrijk dan het scherm zelf, dat van nature leeg is.

Om nu ons perspectief niet onherroepelijk boven dat van anderen te plaatsen - wat volgens het boeddhisme leidt tot egoïsme en lijden - is het zaak onszelf (als zijnde projecties) te verliezen, en het gemeenschappelijke witte doek te laten oplichten.

Social media