Vukeleku! Word wakker met de VU! Florence Chiara

• Auteur: Anne Kleisen
• Geschreven op: 07-07-2011
• Reacties: 0
• Waardering: 2,3 Sterren
• Tags:
  • VU essays

Vukeleku! Word wakker met de VU! is een samenwerking tussen Bodhitv en studenten religie en levensbeschouwing aan de VU in Amsterdam.  De essays waarmee de studenten hun colleges afsluiten worden op Bodhitv gepubliceerd.

Door  Florence Chiara

De mens zonder zelf
In onze westerse cultuur speelt het individu een belangrijke rol. We streven naar authenticiteit en werken aan ons zelf. “Wees vooral jezelf”, zeggen we om anderen op hun gemak te stellen. We vinden het belangrijk dat iemand zelfbewustzijn uitstraalt en dat iemand zelfkennis heeft. Jezelf verwerkelijken is een term die het goed doet als je deelnemers wilt werven voor een workshop “ontdek jezelf”. Maar wat is dat eigenlijk, het zelf? Hebben we wel een zelf en wat is dat dan? Of dragen we misschien een masker om ons zelf te beschermen?

De boeddhistische manier om het zelf te benaderen staat haaks op de westerse wijze van benaderen. Dat blijkt uit de boeddhistische leer waarin het bestaan van een zelf van de hand gewezen wordt. Een mens bestaat immers uit een vijftal skandhas (vorm, gevoelens, waarnemingen en voorstelling, gedachten en bewustzijn).  Van een zelf kan geen sprake zijn omdat een niet verlichte mens doorgaans niet verder kan kijken dan zijn eigen overtuigingen, oordelen en percepties, waardoor het zelf als een statisch iets beleefd wordt. Volgens de boeddhistische monnik Dogen (1200-1253) zit de essentie in het leven zelf. Het is de bedoeling dat je bekend wordt met jezelf of anders gezegd dat je intiem wordt met jezelf en uiteindelijk samenvalt met wie je ten diepste bent. 

Dat kan door jezelf te vergeten, door niet meer bewust bezig te zijn met jezelf. In de Genjokoan zegt Dogen dan ook: “To learn one’s self is to forget one’s self”.  Op dat moment bestaat er geen onderscheid meer tussen jezelf en anderen.
Als ik reflecteer op mijn leven tot nu kan ik mij wel vinden in het concept van een niet-statisch zelf. Alleen zou ik liever spreken van een gefragmenteerd zelf. Aan bepaalde onderdelen van mijn zelf zal ik moeten werken. Aan de hand van mijn geschiedenis zal ik proberen dit te illustreren. Mijn jeugd heeft zonder dat ik mij er bewust van was in het teken gestaan van de Tweede Wereldoorlog.  Mijn grootvader heeft de kant van de bezetter gekozen. In 1942 is hij aan een infectieziekte bezweken, een vrouw (mijn grootmoeder) achterlatend met vier kinderen. Mijn moeder was de oudste dochter. Zij is vernederd, bespuugd, bespot en gehaat. Door anderen is zij zichzelf kwijtgeraakt. En dat vanwege een verkeerde beslissing van haar vader. Een destructieve kracht heeft zich van haar meester gemaakt. Zij is doorgegaan met oorlog voeren tegen iedereen in haar eigen omgeving en werd opnieuw slachtoffer. Slachtoffer van haar eigen woede, frustratie en agressie. Wat ik heb meegekregen in mijn opvoeding is een negatieve kijk op het leven. De buitenwereld is gevaarlijk, niemand is te vertrouwen en de meeste mensen zijn er op uit om je onderuit te halen, dus houd jezelf schuil, verberg jezelf. 

Het heeft lang geduurd voordat ik inzicht kreeg in deze situatie. Met vallen en opstaan kwam ik erachter dat ik ook nog steeds oorlog voerde, vooral tegen mezelf. Met dit deel van mijzelf wilde ik niets te maken hebben en heb ik het ontkend door woedend te zijn op alles en iedereen. Het werkte alleen niet want het leidt uiteindelijk tot zelfvernietiging. Ook ik draag destructieve krachten bij me. Na een burn-out van bijna twee jaar werd mij op hardhandige wijze duidelijk gemaakt dat ik aan mijzelf moest gaan werken. En niet op de manier die ik tot nu toe als strategie om niet op te vallen had toegepast. Ik moest met mijn ware gezicht voor de dag komen. Langzamerhand ontstond er onder mijn innerlijke oorlog ruimte om mij te verzoenen met mijn verleden en met de dingen zoals ze waren. Compassie kwam in mijn leven door het vrijwillig werken met gedetineerden. De mensen die ik tegenkwam waren niet zichzelf, beschadigd in hun jeugd en vaak totaal het spoor bijster. Ik kwam tot de conclusie dat als ik compassie voor deze mensen kon opbrengen, ik het ook met mijzelf moest hebben. Deze gebeurtenissen hebben een deel van mijn zelf bepaald.

In de transformatie van oorlog naar vrede heb ik volgens mij van binnen iets ervaren van de paradox tussen zelf en niet-zelf. De mist in mij is opgetrokken en ik zie alles weer helder. Ik ben ervan overtuigd dat dit aan de essentie van het leven raakt, dat het hierom gaat. Om het ware zelf van de mens achter het masker te ontwaren. Door deze gebeurtenissen niet te zien als intrinsiek aan het zelf ontstaat er ruimte of leegte. Het is niet meer nodig om mij te verbergen. Net zoals Dogen in de Genjokoan zegt dat de lucht door de vogel tot leven komt en het water door de vis tot leven komt, moet ook de mens zijn “plek” in het leven zien te vinden om te kunnen zijn wie hij/zij in diepste wezen is.  En dat is naar mijn mening alleen mogelijk door het gefragmenteerde zelf op te sporen en zich ermee te verzoenen. Dan wordt het onmogelijke mogelijk en wordt er iets nieuws geboren, wellicht inzicht. We zijn het verplicht aan ons zelf en aan de wereld. Hebben de tienduizend dingen nu hun werk gedaan?  Ja, ik weet dat ik ervoor open heb gestaan. Inzicht kan tot diep verdriet leiden om wat is gebeurd, maar ook tot diepe vreugde en dankbaarheid om alles wat er nu is. Bevrijd van mijn masker mag ik mijn ware vreugdevolle zelf eindelijk laten zien.

Reactie van Alie Rozendal, boeddhistish geestelijk verzorger

Het essay begint mooi met een hedendaagse opsomming van ‘jezelf zijn’. Het vervolg met de boeddhistische benadering van het zelf eindigt duidelijk (‘to learn one’s self is to forget one’s self’), maar ik vind de passage over de vijf skandhas wat in het luchtledige hangen.

Vervolgens werd ik getroffen door je persoonlijke verhaal, waarin je goed beschrijft dat het idee van zelf vele kanten uit kan (mijzelf, zelfvernietiging, zichzelf). Mooi dat je vanuit jouw geschiedenis tot compassie hebt kunnen komen, en dat je hebt kunnen leren van je vrijwilligerswerk met gedetineerden. Compassie ontstaat uit het begrijpen van verbondenheid, een verbondenheid die kan ontstaan door de grenzen van het ego doorlatend te maken.

De weg die je hebt moeten afleggen vanuit je persoonlijke geschiedenis  heeft ertoe geleid dat  je inzicht hebt gekregen in het verschil tussen zelf en niet-zelf. Je hebt begrepen dat een ego, hoe ontoereikend (of destructief zelfs) dan ook, vaak alleen maar in stand wordt gehouden om de in eerste instantie pijnlijke weg van inzicht niet te hoeven gaan.
Je schrijft dat je door je burn-out erachter kwam dat je aan jezelf moest gaan werken. Ik ben eerlijk gezegd wel nieuwsgierig hoe je tot dat inzicht bent gekomen (in een flits van inzicht, of juist langzaam rijpend?). Ook zou ik wel iets willen weten over de manier waarop je vervolgens dit werk hebt opgepakt. Je zou, behalve aan gesprekken met een therapeut/leraar, veel aan meditatie kunnen hebben. In meditatie kun je observeren hoe je ego je diepere zelf ‘eronder’ houdt. Ook kun je observeren hoe de tienduizend dingen hun werk doen.
Maar ook door je contacten met gedetineerden kun je veel leren over jezelf en de menselijke geest in het algemeen. Heb je iemand (of een groep) waarmee je je ervaringen kunt delen?
Zelf reflecteren op wat er in deze contacten gebeurd is al heel waardevol, maar een vorm van intervisie helpt je je eigen ‘blinde vlekken’ op te sporen.
Door je inzicht om te zetten in mededogen heb je je, misschien zonder het te weten, al op een boeddhistisch pad begeven. Ik wens je een goede reis!

Illustratie boven: Marijn van der Waa

Social media