Vukeleku! Word wakker met de VU! Emy van Gorkum

• Auteur: Gastauteur Bodhitv
• Geschreven op: 05-07-2011
• Reacties: 0
• Waardering: 3,5 Sterren
• Tags:
  • VU essays

Vukeleku! Word wakker met de VU! is een samenwerking tussen Bodhitv en studenten religie en levensbeschouwing aan de VU in Amsterdam.  De essays waarmee de studenten hun colleges afsluiten worden op Bodhitv gepubliceerd.

Door  Emy van Gorkum

Houd vast aan de liefde
’s Avonds, voor het slapen gaan, lees ik mijn vijfjarige zoontje Julio zoals altijd nog even voor. Het verhaaltje vanavond gaat over hoe Kuik en Vark worstelen met het idee dat hun vriendschap ooit zal ophouden en dat ze zelfs ooit vergeten zullen worden. Na het stukje ‘Wij zijn als de wolken, denkt hij. We komen, we worden even gezien en dan zijn we voorbij. Wat een vreselijke gedachte.’ voorgelezen te hebben, onderbreekt Julio mij even: ‘zo is het, hé mama, alles houdt toch een keer op met bestaan? Behalve Sinterklaas dan.’ Dit komt niet uit de lucht vallen: Julio en ik hebben het wel vaker over de vergankelijkheid van het bestaan gehad.   

Zoals velen wel weten is het opvoeden van kinderen niet altijd even simpel. In grote lijnen is er wel wat consensus over wat een ‘juiste’ opvoeding is - genoeg slapen, gezonde voeding, dat er van ze gehouden wordt, enzovoort - maar hoe dit in de praktijk moet worden ingevuld is niet altijd even duidelijk. De meest ingewikkelde opvoedkwestie is wat mij betreft hoe ik ze moet leren omgaan met de ellende in de wereld. Het liefst zou ik mijn twee kindertjes zo ver mogelijk houden van alles wat onplezierig is in het leven, van alles wat ze maar enigszins angst, onzekerheid of frustratie zou kunnen inboezemen. Helaas, zo kan ik na achtenhalf jaar ouderschap wel concluderen, gaat dit niet. Ze zijn in hun prille kinderleven inmiddels al geconfronteerd met echte armoede, de vergankelijkheid van relaties, met ziekte en dood. De enige manier waarop ik dit had kunnen voorkomen was als ik ze had opgesloten, ver weg van de boze buitenwereld. Maar helaas kan ik mij niet, zoals de vader van Siddhartha, een kasteel veroorloven en zullen mijn kinderen moeten leren om hier mee om te gaan. 

Bovendien is het maar de vraag of je al die ellende uit de weg moet willen gaan. In de boeddhistische visie is het niet de dood, ziekte of armoede zelf die lijden veroorzaakt, maar onze behoefte aan onvergankelijkheid. Alles vergaat, maar dat is een moeilijk gegeven voor de mens en dus projecteren wij onvergankelijkheid op alle zaken die wij lief hebben. Wanneer ze dan toch vergaan, wat ze uiteindelijk altijd doen, doet dat pijn. Hoe hard de werkelijkheid kan binnenkomen als je onwetend bent over de vergankelijkheid van het bestaan, heb ik zelf kunnen zien toen Julio er voor het eerst mee werd geconfronteerd.  Zijn beste vriendje lag een tijd in het ziekenhuis met wat kanker leek te zijn (maar achteraf gelukkig niet was). Zijn oplossing: dokter worden, zodat alle vriendjes weer beter kunnen worden gemaakt als toch blijkt dat er iets aan ze mankeert. Eén van de eerste vragen die hij vaak stelt als hij iemand ontmoet is of er al een naaste van hen is overleden en zo ja, waaraan.  Vermoedelijk omdat hij denkt wat aan die kennis te hebben wanneer hij later dokter is.

Nu is de vraag hoe ik hier op moet reageren als mijn uitgangspunt niet langer meer is dat ik de vergankelijkheid uit de weg moet gaan, maar mijn kinderen moet leren hiermee om te gaan. Moet ik Julio afremmen in zijn behoefte alles te leren wat er te leren valt omdat hij hiermee het vergankelijkheidsprobleem denkt te gaan oplossen? Of moet ik het hem zelf laten uitzoeken? Het enige wat ik hem kan vertellen is dat alles een keer vergaat en dat dit nou eenmaal bij het leven hoort. Of hij hier wat aan heeft, weet ik niet. Het is een gevoelig ventje: elke keer dat hij ruzie heeft gehad met een vriendje of hij geconfronteerd wordt met de ellende van een ander kan hij uren piekeren. Het idee dat alles nou eenmaal vergaat biedt hem hier weinig troost bij, vermoed ik.

De boeddhistische teksten hebben verschillende methodes voor het overdragen van het boeddhistische inzicht. Zo stond de meester Yixuan, grondlegger van de Rinzaischool,  bekend om zijn vrij radicale aanpak waarbij hij telkens onverwachte en tegengestelde antwoorden gaf op vragen, en zelfs fysiek reageerde, om zo duidelijk te maken dat er geen zekerheid was, dat elke vaste grond die er leek te zijn een illusie was.[4] Dit lijkt mij inderdaad een zeer radicale aanpak. Misschien wel iets te radicaal in het geval van mijn schattige kindertjes. Het lijkt mij geen geweldig idee om de onvoorspelbare moeder uit te gaan hangen.

De aanpak van meester Hongren, in de tekst De Platform-Soetra, lijkt mij een betere weg in dit geval. Hongren bevestigd zijn leerling Shenxiu in zijn opvatting van de boeddhistische leer, omdat hij nog niet genoeg inzicht heeft om in te zien dat de leer alleen wijst in de richting van de verlichting, en niet zelf de waarheid is. Het ontbreekt Shenxiu aan het inzicht dat er in totale vergankelijkheid niets kan zijn, ook geen leer, en dus heeft hij nog houvast nodig.

Vertaald naar mijn eigen situatie als moeder heb ik dus een soort kinderversie met houvast nodig om Julio naar het juiste inzicht te begeleiden, totdat hij ver genoeg is om zelf in te zien dat er uiteindelijk niets aan de vergankelijkheid van het bestaan te doen valt. De leegte die de vergankelijkheid in werkelijkheid is, bedenk ik, zou ik kunnen vertalen naar liefde, ook een begrip die in onvoorwaardelijke vorm alomvattend is en geen vaste kern heeft. Echte liefde laat zich niet opsluiten in een vaste vorm en is niet afhankelijk van externe factoren of veranderlijkheid. Ik kan in alle oprechtheid zeggen dat de liefde die ik voor mijn kinderen voel niet afhankelijk is van wie zij vandaag of morgen zijn, wie ik vandaag of morgen ben of van wat voor weer het is.   

Kuik en Vark lossen het probleem uiteindelijk op door elkaar te beloven dat zij elkaar nooit zullen vergeten. Julio lijkt voldaan. Ik geef hem een nachtkus en zeg dat ik van hem hou, waarop hij vraagt: ‘hou je ook nog van mij als je er niet meer bent?’. Ik hoef er niet eens over na te denken. Wat er ook gebeurt na de dood, een ding is zeker, mijn liefde voor Julio zal altijd bestaan. ‘Ja lief, ik zal altijd van je houden, ook als ik er niet meer ben.’ Op dit moment is dat alle houvast die hij nodig heeft om de vergankelijkheid aan te kunnen.

Reactie van Stef Lauwers, boeddhistisch geestelijk verzorger voor de Dienst Justitiële Inrichtingen in Brabant en Limburg en zenleerling

Beste Emy,

Ik vond het een doorleefd stukje, heel dicht bij jezelf maar ook met goede uitstappen naar boeddhistisch gedachtegoed. Mooi bijvoorbeeld in het begin de vergelijking met de vader van de Boeddha en meteen dan jouw eigen kritische noot erbij.
Iedere ouder kent de wens de kinderen ver weg te houden van alles wat onplezierig is. Iedere ouder heeft de ervaring dat het nooit lukt. Moet je de ellende uit de weg willen gaan? 
Laatst luisterde ik opnieuw naar “This moment is the perfect teacher”een cd-box met daarop lezingen van Pema Chodron, een Amerikaanse boeddhistische non uit de lineage van Chogyam Trunpa. 
Een paar zinnen op de eerste CD bleven me bij: “Ieder van ons, misschien niet altijd intellectueel maar wel op een diep emotioneel niveau, voelt dat we eigenlijk gelukkig zouden moeten zijn. We proberen weg te blijven van pijn, zoeken blijvend geluk, maar dat kan niet. Het leven haalt ons in, er is dood, niet krijgen wat je wil, krijgen wat je niet wil.”
De training die Pema Chodron aanbiedt (Lojong) is proberen die moeilijke ervaringen te gebruiken als instrument voor Verlichting. Net zoals je in zazen na een lange zit met je geest naar de fysieke pijn kan gaan, ga je in Lojong de pijnlijke momenten in je leven bewust opzoeken en proberen er mee te werken. Stop met het wegrennen van moeilijke gebeurtenissen, ga ernaar toe en transformeer ze zo. Lojong is iets waar ik mezelf nog verder in wil verdiepen.
Hoe en wanneer jij kinderen daarin moet begeleiden? Ik weet het niet. Vorige week was ik twee dagen bij Bernie Glassman, een Amerikaanse zenleraar. Niet weten is één van de drie basisbeginselen van zijn Zen Peacemaker Community. Niet weten en zo vaste ideeen over onszelf en het universum loslaten, vreugde en lijden van de wereld erkennen, liefdevol handelen tegenover onszelf en anderen.
Als ouder van jonge kinderen had ik zelf veel aan onderstaande tekst van Sheng Yen:
“Wees mild in je oefenen. Zie de methode als een smalle zilveren stroom, niet als een denderende waterval. Volg de stroom, heb vertrouwen in zijn loop. Hij zal zijn eigen weg vinden, slingerend hierheen, druppelend daarheen. Hij zal de groeven, scheuren en spleten vinden. Volg hem alleen. Verlies hem nooit uit het oog. Hij zal je meenemen.”
Niet weten, niet forceren, in diep vertrouwen dat de boeddhanatuur in je zijn werk zal doen. Misschien is dat een goede manier om bij kinderen aanwezig te zijn, ook in hun ervaringen met het lijden. Volgens mij heb je al een mooie basis gelegd.
Ten overvloede wellicht: Ikkyu, een beroemd zenmeester kwam op bezoek bij een van zijn lekenvrienden die op sterven lag. Hij zei tegen hem: ´Ik zal je nu naar het laatste eind begeleiden.´ De man, een zenleerling, antwoordde: “Ik heb uw begeleiding niet nodig. Ik kwam alleen en ik ga alleen.” Ikkyu zei: “Denken dat je alleen kwam en alleen gaat is een illusie. Ik zal je leren dat er geen komen en gaan bestaat.” Toen de man dit hoorde, glimlachte hij en stierf.

Illustratie boven: Marijn van der Waa  

Social media