Vukeleku! Word wakker met de VU! Jill Peters

• Auteur: Gastauteur Bodhitv
• Geschreven op: 30-06-2011
• Reacties: 0
• Waardering: 2 Sterren
• Tags:
  • VU essays

Vukeleku! Word wakker met de VU! is een samenwerking tussen Bodhitv en studenten religie en levensbeschouwing aan de VU in Amsterdam.  De essays waarmee de studenten hun colleges afsluiten worden op Bodhitv gepubliceerd.

Door Jill Peters

Appels met Peren
Isaac Newton zat onder een boom toen door een vallende appel zijn hele leven veranderde. Zou dit een mooie metafoor zijn voor wat er gebeurt in de verlichting? Op het moment dat de appel viel zat Newton in de boomgaard van zijn moeder. Hij was in zijn geboorteplaats omdat de pestepidemie was uitgebroken in Cambridge waar hij studeerde.  Newton had de tijd om gewoon te zitten, de studiepauze gaf hem de kans eens even niet met zijn neus in de boeken te zitten. Hij liet de natuur in zijn omgeving tot zich komen, de vormen en de geluiden. Op dit moment was zijn geest één met zijn lichaam. Toen de appel viel, zag hij dit ook echt. Hij overdacht waarom de maan niet op de aarde viel, zoals de appel zojuist had gedaan. De rijpe appel zorgde ervoor dat hij de spelende aantrekkingskrachten doorzag en inzicht kreeg in de werkelijkheid zoals ze was.

Het verhaal doet me denken aan het verhaal over Ling-Yun dat zich enkele eeuwen eerder afspeelt, hij raakte na dertig jaren vol oefening verlicht doordat hij een perzikboom in bloei zag. Ook hij zat in de natuur, en allebei lieten ze de natuur tot zich spreken. Hetzelfde gebeurde ook Hsiang-Yen, die werd verlicht toen hij hoorde hoe een kiezelsteen op een bamboestok viel. De vormen en geluiden kwamen tot hen, op momenten dat ze er niet krampachtig naar toe probeerden te werken.  Volgens Dogen is dit precies wat verlichting is. Het is onwetendheid om hard te proberen verlicht te raken en de tienduizend dingen te beoefenen. De tienduizend dingen die zelf naar voren komen en spontaan ons beoefenen, dat is verlichting. De stroom van tienduizend dingen laten vloeien door lichaam en geest op te heffen.De dingen vallen dan samen met jouzelf, er is geen onderscheid meer tussen je eigen lichaam en geest en lichamen en geesten van anderen. Alles is de stroom van tienduizend dingen. Het zou zo kunnen zijn dat zo’n toestand Newton ertoe bracht om de maan met de appel te vergelijken, twee dingen die eigenlijk nooit door mensen worden vergeleken omdat ze zo verschillend zouden zijn.

Maar is dit dan ook wat zenboeddhisten bedoelen met verlichting? Onder ons woord verlichting gaan drie verschillende Chinese karakters schuil. Deze worden in het Japans allemaal hetzelfde uitgesproken, als satori. De drie verschillende woorden gaan in de vertaling verloren, maar ze betekenen allemaal net iets anders. De eerste ervan is go, wat je zou kunnen vertalen als helderheid. Het is het tegendeel van me, dat illusie betekent, verwarring doordat je de dingen niet helder ziet. Als je kijkt naar Newton, is dit op zijn toestand wel toepasbaar. Hij zag op het moment van de vallende appel helder, daarvoor zat hij in de illusie waarin er geen juiste verklaring was voor de vallende appel. Hij is door de verwarring gebroken en zag de aantrekkingskrachten. Het andere karakter dat wordt vertaald als verlichting is kaku, het tegendeel van mu, droom. Kaku is dus het ontwaken uit de droom. Dit wakker worden is voor mij ook een metafoor voor mensen die denken dat als ze zichzelf maar hard genoeg aanpakken, veel mediteren en een voorgeschreven pad volgen, dat ze dan goed op weg zijn om verlichting te bereiken. In een droom beeld je je in dat je van alles doet, terwijl je in werkelijkheid stil in bed ligt. Er gebeurt niets in werkelijkheid terwijl je droomt.

Deze dromers zullen niet ontwaken. Er is namelijk geen pad in je droom dat netjes leidt tot het moment dat je wakker wordt. Er is überhaupt geen pad dat ergens naar leidt. Volgens Dogen is er geen beoefening die leidt naar verlichting, hij maakt er dan ook één woord van: beoefeningverlichting, shusho. Dromers proberen in hun droom een pad te bewandelen, maar ze vergeten dat ze in bed liggen, beoefening gebeurt terwijl ze liggen, evenals de verlichting. Men moet wel blijven werken om de verlichting te bereiken. Ik zie het een beetje als een loopband, je moet erop blijven lopen anders gaat het mis. Newton’s toestand waarin hij de appel met de maan vergeleek is minder radicaal dan dromen en daaruit ontwaken. De laatste van de betekenissen van verlichting is sho, Dit betekent realiseren, verifiëren of certificeren. Je zou ook kunnen zeggen dat je het wordt, je belichaamt het. Dit is eigenlijk dat je je het eigen maakt, het is een stap verder dan de leer horen of weten. Wordt de tienduizend dingen. Ook dit kom je niet op deze manier tegen bij Newton, hij doorziet alleen hoe het vallen werkt. Hij bedenkt een kloppende theorie, maar het blijft op het gebied van wetenschap. Hij wordt niet zelf dit inzicht. Het was bij hem slechts een flits van inzicht.

Misschien is zo’n flits wel wat verlichting inhoudt, maar ik denk toch dat verlichting een blijvende toestand is. Het enige blijvende aan Newton’s ervaring is, zou je kunnen zeggen, zijn theorie die hieruit voort is gekomen. Als het inderdaad een soort ontwaken uit een droom is, val je niet weer terug in dezelfde droom als je eenmaal ontwaakt bent. Ook het realiseren of certificeren wijst op een langer durende toestand, ook hierbij val je denk ik niet meer terug in onwetendheid. Newton zag mogelijkerwijs wel een flits van wat verlicht zijn is, maar hij is denk ik niet verlicht geraakt. Misschien is een glimp opvangen van verlichting alles wat voor de meesten van ons mogelijk is en misschien is dat ook voor mij mogelijk als ik vanaf nu onder een boom ga zitten en stop met studeren, gewoon de tienduizend dingen naar mij toe laat komen. Of zou dit toch niet helemaal de bedoeling zijn?

Reactie van Tenkei Coppens, zen boeddhist en abt van Zen River in Uithuizen

Beste Jill,
Mooie vergelijking, appels en peren! Het plotselinge inzicht van Newton en de verlichtingservaring. Ze lijken iets gemeen te hebben en klinken toch ook anders. De analyse van de verschillende Chinese karakters die voor verlichting gebruikt worden, met name sho, maakt het verschil goed duidelijk: de belichaming van een inzicht. In mijn ervaring is die belichaming nodig om zo'n inzicht te laten inwerken op je karakter en levenstijl. De Genjokoan van Dogen Zenji komt hierbij inderdaad goed van pas. Wanneer ik mezelf vergeet en de tienduizend dingen echt tot me laat spreken, blijkt er werk aan de winkel te zijn - namelijk het bevrijden van mezelf en anderen; bodhisattva-werk dat een eindeloos proces blijkt te zijn.

Er is geen beoefening die leidt naar verlichting, want het is onmogelijk om je een voorstelling te maken van die verlichting. Maar gek genoeg blijkt dat ik toch iets kan doen. Grote meesters zoals Dogen en ook de Boeddha zelf hebben een pad gevolgd dat herkenbare stadia vertoont. Dogen Zenji heeft het over je eigen licht naar binnen keren, waardoor je boeddha-natuur zichtbaar wordt. Inzicht lijkt wel op een vliegtuig dat wil landen; ik heb geen controle over het vliegtuig, maar ik kan er wel voor zorgen dat de landingsbaan vrij is. Mooi daarom ook dat je met een vraag eindigt, "Of zou dit toch niet helemaal de bedoeling zijn?" Vragen maken ons open. Mijn eerste leraar Maezumi Roshi zei eens, "This is it, this is it! But what kind of this is that?"

Illustratie boven: Marijn van der Waa 

Social media