Vukeleku! Word wakker met de VU! Fleur t Hart

• Auteur: Gastauteur Bodhitv
• Geschreven op: 29-06-2011
• Reacties: 0
• Waardering: 3,9 Sterren
• Tags:
  • VU essays

Vukeleku! Word wakker met de VU! is een samenwerking tussen Bodhitv en studenten religie en levensbeschouwing aan de VU in Amsterdam.  De essays waarmee de studenten hun colleges afsluiten worden op Bodhitv gepubliceerd.

Door Fleur 't Hart

Rozen verwelken, schepen vergaan, en ook wij blijven niet voor altijd bestaan
Laatst staarde ik door het raam van mijn studentenkamertje, naar de nu groene boom voor mijn raam die een paar maanden geleden slechts nog bestond uit grillige takken, naar de voorbijdrijvende wolken, en daardoor besefte ik ineens hoe mooi het is dat alles vergankelijk is. Op zich fijn, want het is een onontkoombaar feit: alles wat ontstaat, vergaat ooit weer en er komen nieuwe dingen voor in de plaats. Als het gaat over het vallen van de blaadjes of een kapotte radio kunnen we dit over het algemeen makkelijk accepteren. Maar aangezien wij, de mensen, ook ooit ontstaan zijn, zullen ook wij ooit niet meer zijn. De acceptatie van dit feit lijkt ons meer moeite te kosten. We willen niet sterven, maar blijven leven!

Dit komt volgens Boeddhistische denkers doordat we als mensen een bewust zelf hebben, een ego, het idee van een ik. Dat is het punt van waaruit alles beleefd wordt. Je ego hecht aan allerlei zaken, zoals het  lichaam, de emoties, de mensen in je omgeving… alles wat je kent, doet en voelt wordt beleefd vanuit je ik. Als dat ik er niet meer is, is er niets meer, omdat de beleving wegvalt. En omdat we niet beter weten dan te bestaan, want we werden pas bewust toen we bestonden, is het niet-bestaan onbekend en eng. Het is daarom heel begrijpelijk dat we niet willen verdwijnen.

Maar hoewel er misschien een wereld achter deze is die niet vergaat, zoals Nishitani’s  leegte als grondslag van alles, als levengevend principe: wij, individuele mensen, zullen sterven. En hoewel er misschien een non-objectief, leeg zelf is dat het bewuste zelf in het leven roept: dat bewuste zelf, wij, individuele mensen, gaan dood. En hoewel het moeilijk en misschien in een mensenleven zelfs onmogelijk is: we kunnen het maar beter proberen te accepteren.

Er is namelijk toch niets aan te veranderen. Volgens Nishitani (1982), de Japanse filosoof die ik net al noemde, kan iets bijvoorbeeld niet eeuwig zijn: hij zegt dat dingen een combinatie zijn van ‘zijn en ‘niet-zijn’. Wil iets bestaan, dan moet het ook ooit en ergens niet-bestaan. Ook met mensen en hun zelf is dit weer het geval: het ‘een zelf zijn’ en ‘geen zelf zijn’ vormt het zelf. Het zelf kan niet zijn als het altijd en overal bestaat. Natuurlijk heeft vergankelijkheid tragische kanten, bijvoorbeeld als iemands leven te vroeg eindigt. Maar hoe naar het ook is, het is nu eenmaal zo, dus accepteren is het beste wat je kunt doen. Bovendien zijn er ook positieve kanten aan vergankelijkheid. Zoals Nishitani in zijn essay ‘The Standpoint of Shunyata’ schrijft:

‘In such a mode of being, that a certain thing IS is constituted as an absolute fact. Even the fact ‘it is hot’ that comes to be one moment and disappears the next is absolute as a fact (…).’

Met ‘being’ bedoelt hij hier ‘Samadhi-being’, wat betekent dat het wezen is zoals het in zijn wezen moet zijn: in combinatie met de leegte. Het punt dat ik met dit citaat wil maken is dat alles is, hoe kort het ook duurt. Dit is voor mij de kern van zijn leer van Shunyata. Hij zegt dat een wezen geen ander wezen kan zijn dan wat het op dat moment is. Dit feit, dat dingen zijn, brengt in mijn ogen genoeg schoonheid. Hoe mooi is de bladerrijke boom, hoe prachtig de wolken! Dat deze vergankelijk zijn doet op het moment zelf niets af aan de schoonheid: het maakt ze zelfs mooier en waardevoller. Bovendien ontstaat er zo ruimte voor nieuw leven. Zo is het ook met mensenlevens. Als vergankelijke wezens hebben we niet al te lang de tijd om hier op aarde iets bij te dragen, of er simpelweg van te genieten, waardoor we (utopisch gezien) elke dag, elke persoon om ons heen en ieder behaald doel als waardevol zien. En vervolgens ruimte maken voor ander kort, waardevol leven.

Wat vervolgens het belangrijkste argument is om vergankelijkheid te accepteren: uiteindelijk gaat het niet om onze onsterfelijkheid, maar om die van de wereld als geheel. Nishitani heeft het bijvoorbeeld, zoals in de inleiding naar voren kwam, over de leegte, Shunyata, als basis van alles: hij noemt het de ‘mogelijkheid van de wereld’. Deze wereld van leegte transcendeert de wereld van onderscheid tussen object en subject, de wereld zoals wij hem waarnemen. Je kunt dit interpreteren als hetgeen waaruit alles ontstaat, wat de eenheid van de wereld representeert. Juist doordat alles sterft en opnieuw tot stand komt, kan het natuurlijke systeem van de wereld in stand blijven. De mens als soort, en alle andere wezens op aarde, zouden gevaar lopen als we onsterfelijk werden. Dat de wereld overvol zou raken door de verstoorde balans van geboorte en sterfte zou dan slechts het topje van de ijsberg zijn. En de wereld is een stuk belangrijker dan de onsterfelijkheid van een nietige, individuele mens.

Het bovenstaande biedt genoeg redenen om de vergankelijkheid te accepteren. Hoewel we misschien een deel van het geheel in ons hebben dat voortleeft, als individu vergaan we toch. Mensen moeten zich, in plaats van te focussen op leven na de dood, bewust worden van het feit dat we onze pijlen veel beter kunnen richten op het behoud van deze wereld, zodat er een dynamische, mooie plek overblijft voor al het vergankelijke wat na ons komt.

Reactie van Alie Rozendal, boeddhistish geestelijk verzorger

Het essay geeft een aardige beschrijving van vergankelijkheid, zijn en niet-zijn blijken onlosmakelijk met elkaar verbonden. Wat ik niet zo goed begrijp is de benoeming van de leer van Shunyata (Nishitani) als een positieve kant van vergankelijkheid. Ik denk dat ‘Samadhi-being’ noch positief, nog negatief is, iets ‘is’ eenvoudigweg. Of bedoel je ermee dat juist de voortdurende verandering (vergankelijkheid) maakt dat je de momenten kunt onderscheiden? Je zou Eckhart Tolle ‘s  ‘de kracht van het NU’ kunnen lezen, hij gaat hier uitgebreid op in.

Tijdens meditatie is de voortdurende aaneenschakeling van momenten goed te onderscheiden, waardoor je steeds beter gaat beseffen dat hetgeen wat werkelijk is alleen maar dit moment is. In het dagelijkse leven ontbreekt vaak de juiste intensiteit van aandacht, maar ook daar zou je dit fenomeen gewaar kunnen worden. Shunyata  (leegte) als basis voor alles (‘mogelijkheid van de wereld’) representeert volgens jou de eenheid van de wereld. Jouw gevolgtrekking dat de wereld zoals wij die waarnemen alleen kan bestaan dankzij vergankelijkheid vind ik niet helemaal goed onderbouwd. Want waarom zou het belangrijk zijn (vanuit Shunyata gezien) dat de wereld blijft bestaan?

Maar vanuit andere argumenten vind ik je pleidooi om je als mens te richten op het behoud van deze wereld bemoedigend (en boeddhistisch!). Persoonlijk heb ik veel met de vergankelijkheid van de mens te maken gehad. Ik ben ooit begonnen als verpleegkundige in een academisch ziekenhuis en had toen vel te maken met ziekte en dood. Zelf heb ik op mijn 25^e kanker gehad, hetgeen een heftige confrontatie met mijn eigen sterfelijkheid opgeleverd heeft. Later heb ik nog als vrijwilligster in een hospice gewerkt. Het mooie is dat dit doordrongen zijn van onze eindigheid (en vergankelijkheid in het algemeen) mij juist vrijheid en geluk heeft gebracht. Het leven is kostbaar en prachtig, en zo de moeite waard om iedere seconde geleefd te worden!

Illustratie boven: Marijn van der Waa

Social media