Jeroen leest: 'Alleen. berichten uit de isoleercel'

• Auteur: Jeroen Maas
• Geschreven op: 30-05-2011
• Reacties: 2
• Waardering: 2,4 Sterren
• Tags:
  • boekrecensie
  • Jeroen leest
  • lijden

De deur sluit. Je staat in een witte ruimte en kijkt om je heen. Muren. Veel muren. De ruimte is klein of komt dat door de wanden die op je af lijken te komen? Een raam doet een buitenwereld vermoeden, maar dat blijft onzeker. Naar buiten kijken is namelijk niet mogelijk. Er hangt een klok, maar de tijd is er niet. Op de vloer liggen krijtjes die waarschijnlijk niet zijn bedoeld om naar huis te schrijven. En er ligt een matras. Er ligt. Je ligt. Bam. Op je rug. Starend naar het plafond. Hallohoo? Beelden snijden je netvlies en bevolken je hoofd. De dingen draaien in vreemde richtingen. Wat is wat?

Neem een persoon. Snijd hem of haar af van de mensheid en maatschappij en stop hem of haar in een inrichting. Plaats hem of haar daarbinnen nog eens in quarantaine. Wat gebeurt er dan? Dat weet je pas als het echt gebeurt. Sam Gerrits en Wouter Kusters hebben beiden in een isoleercel gezeten. Meerdere malen zelfs. In plaats van het verblijf te verzwijgen, vergeten en weg te stoppen, hebben zij ervoor gekozen de waanzin een stem te geven. Ze beschrijven de gek in het diepst van zijn gedachten, ondersteund door beeldend kunstenaar Jannemiek Tukker die de hallucinaties visualiseert. Dit alles is gecomponeerd, wederzijds afgestemd, bewerkt en herbewerkt tot het boek ‘Alleen. Berichten uit de isoleercel’.

Extraordinary madness
De basis van het boek is de werkelijke ervaring van de psychose, de waan, het verblijf in een isoleercel en de (filosofische) beschouwingen daarop. De volgende vertelling komt rechtstreeks uit de (psychotische) ervaring van Sam Gerrits:

‘Ik stond op en liep naar mijn nieuwe kamerplant, een palmlelie. Ik legde mijn handen niet op het groen, maar ik hield ze ervoor, alsof ik de plant zegende. “Je geeft me teveel water.” Ik hoorde het niet, het was een gewaarwording ergens in mijn hersens. Ik ging op mijn hurken zitten voor de plant en pakte met beide handen de stam beet. Ik voelde groei. Spiesen schoten uit mijn oren en mijn neus, mijn voeten barstten open en ik schoot wortel. Het verbinden van de groeizones was prettig. Het was vredig. Ik moet zeker drie kwartier zo gezeten hebben. Toen liet ik de plant weer los en ging op de bank zitten. Het was tijd voor een dier. Ik kon alles zijn, alles worden.’

We hebben een bepaald begrip van zaken. We conceptualiseren en dat brengt ons eenvoud en houvast. Gelukkig maar, anders moeten we bij alles wat we tegenkomen opnieuw bedenken wat waarom is. In de waan is alles anders. De dingen maken zich los van elkaar en beginnen een eigen leven. Een plant is een plant is een plant. Dit is dit is dit. Is DIT? Niets is meer vanzelfsprekend, niets is meer ‘natuurlijk’. Er is verwondering over het bestaan van het ding. Die plant is er, op dit moment, daar voor mij. Niet wat de dingen zijn wekt verbazing, maar dát ze er zijn. Waarom ís alles er eigenlijk? Dat weet niemand. Een gevoel van openbaring dringt zich op. Iets heeft zich kenbaar gemaakt en doet zich aan je voor. De plant is er niet zomaar. Hersenen knetteren, vonken springen over en weer. Het vuur brandt. Waanzinnig?

Waan en zin
Wat is zin? Wat is waanzin? Wat is normaal? Wat gaat de grenzen te buiten? Wat is werkelijkheid? Wat is onwerkelijkheid? Associaties aan levensvragen doemden bij mij op tijdens het lezen. Ja, de isoleercel is een naargeestig oord. Een ruimte van hooguit twee tot drie meter. Afgesloten van alles. Het hart van de duisternis. Maar wil dat zeggen het buiten altijd een feest is? Onze geest zit vaak gevangen in het nadenken. We zitten vast in concepten over wat is. We zijn een functionerend organisme gericht op aanpassing en normaliteit. We zijn beperkt.

De waanzinnige is daarentegen een scherp observator, zo messcherp dat hij uitschiet. Hij ziet zoveel dat zijn ogen uit zijn kassen lijken te rollen. De gek ontstijgt de vanzelfsprekendheid van de wereld inclusief zichzelf. De dagelijkse routine, het gewone kijken, het gewone luisteren worden op afstand geplaatst en veranderd. De gek deelt dit in feite met de kunstenaar. Ook die ontstijgt de keten van oorzaak en gevolg. De draaikolk van als dit gebeurt, dan gebeurt er dat. De waanzinnige en kunstenaar leven buiten bestaande concepten, oordelen en vooroordelen. Neem het voorbeeld van de plant. Hoe kijk jij er tegen aan?

Anders dan de kunstenaar is de psychiatrisch patiënt rebel tegen wil en dank. Hij is wel ‘anders’, maar wil het liefst juist normaal zijn en erbij horen. De kunstenaar weet wanneer zijn kunst begint en wanneer ze ophoudt. De gek stapt niet van het toneel af om weer ‘zichzelf’ te worden. Een waanzinnige is daarmee extremer dan welke kunstenaar dan ook. Niettemin kan zowel de kunstenaar als de gek onze ‘normale’ wereld opschudden. Want zeg eens, is dat wat wij zien alles?

Tot slot
De gekte spreekt. Wouter Kusters en Sam Gerrits brengen beelden tot je die je volledig uit je normale gedachtegang trekken. Bizar, fantastisch en fascinerend. Je kruipt in het hoofd van de waanzinnige, terwijl je ‘normale’ ik er afstand van wil houden. ‘Dit kan toch niet?’ De missie van de auteurs is de gevoeligheid voor waanzin per hoofd van de bevolking toe te laten nemen. Nou, mijn hoofd hebben jullie. Het boek biedt naast ‘werkelijk’ waanzinnige verhalen en (filosofische) beschouwingen ook praktische informatie over instellingen en isoleercellen. Dat laatste voegt mijns inziens niets toe aan de essentie van het boek. Zo wordt bijvoorbeeld een architect ondervraagd over de constructie van een isoleercel tussen hoofdstukken over waanzinnige ervaringen en de beschouwing daarop. Prik je door deze wat collageachtige elementen heen, dan blijft er werkelijk iets unieks over. Een boek zoals ik er nog niet één gelezen heb.


Alleen. Berichten uit de isoleercel
Uitgever: Lemniscaat
ISBN: 978 90 5637 929 2
Jaar: 2007
Prijs: € 24,95
Uitvoering: gebonden, 200 pag.

Social media