Onderwijs en Boeddhisme: Een natuurlijke combinatie

• Auteur: Gastauteur Bodhitv
• Geschreven op: 23-05-2011
• Reacties: 0
• Waardering: 3,1 Sterren
• Tags:
  • westers boeddhisme
  • werk

Door Jeremy Ran, docent en boeddhist.



De Nederlandse onderwijswereld slaat al enkele jaren een steeds luider wordend alarm: Er vindt leegloop plaats, er is ontevredenheid onder het personeel en als we de cijfers mogen geloven, voelen studenten er steeds minder voor om een onderwijscarriere te starten. Waarom beschouwt men onderwijs als steeds minder aantrekkelijk? Hoe kan het dat er steeds meer onvrede aanwezig is op de werkvloer? Is het vooral te wijten aan het steeds extremer wordende gedrag van leerlingen of is er iets anders aan de hand? Belangrijker dan al deze vragen: Hoe kunnen we het tij keren en meer tevredenheid cultiveren? Wellicht verschaft een Boeddhistisch geïnspireerde visie wat handvatten.

In onderwijsland zijn we gebonden aan een curriculum, simpel gezegd zijn dat eisen die de landelijke onderwijsinspectie stelt aan de kwaliteit en resultaten van onderwijs. Daarin ligt weinig ruimte om te experimenteren, of we het er mee eens zijn of niet. In de dagelijkse menselijke interactie die lesgevenden met leerlingen hebben is echter wel grote ruimte om zelf bepalend bezig te zijn. Zowel op inspirerend niveau om de omgang tussen leerlingen te verbeteren, als op intern niveau om onze eigen tevredenheid te vergroten.

Natuur is altijd al een grote bron geweest voor metaforen waarmee het Boeddhisme meer duidelijkheid probeert te creëren in de dharma. Zo’n vijf jaar geleden hoorde ik tijdens een Kadampa-workshop voor het eerst van de 'boom van lijden'. Recent las ik in een boek geschreven door Sakyong Mipham Rinpoche over de 'plant van karma'. Alhoewel er een verschil in organisme is, blijkt de boodschap van beide metaforen overeen te komen: De weg naar lijden of geluk is er één met vele stadia en wij zijn zelf verantwoordelijk voor de smaak van de vrucht die de boom of het plantje zal dragen. De combinaties van onze acties in het heden zouden zomaar bepalend kunnen zijn voor gebeurtenissen in de toekomst voor onszelf en anderen. Concreet zouden we kunnen zeggen dat we zelf verantwoordelijk zijn voor onze eigen mate van tevredenheid.

Voor dit artikel werk ik de metafoor van de 'boom van lijden' verder uit, aangezien ik daarmee zelf als docent veel raakvlakken met het onderwijs heb ontdekt... Allereerst is daar de wortel. Deze staat voor zelfkoestering en zelfgrijping. Wie herinnert zich niet de docent die heel duidelijk in woord en daad de “mijn wil is wet” boodschap uitdroeg? Herinneren we ons dan ook voor het gemak even hoe ongemakkelijk dit ons deed voelen als puber? Als onderwijsaanbieders zullen wij ons er bewust van moeten zijn dat onze baan in het leven is geroepen om leerlingen te voorzien van kennis en een goed voorbeeld te zijn op gedragtechnisch gebied. Wij zijn er ten behoeve van de leerlingen en niet andersom.

Zij krijgen bij inschrijving immers geen opdrachtbriefje waarop staat:”Streel het ego van uwer docent”. Het succes van het loslaten van ego en bewuste acceptatie van de gevende taak die er ligt, is stap één op het pad richting de zoete of bittere vrucht. Nou kan het zijn dat je als lezer denkt: Leuk hoor, maar naast dat het prettig kan zijn in een klas, kan het ook mis gaan. Moeten docenten dan enkel lief glimlachen op het moment dat zo’n puber compleet los gaat en de halve medische encyclopedie aan scheldwoorden eruit gooit, laat staan fysiek wordt? Uiteraard is dat niet het geval. En na bijna een tiental jaren onderwijservaring kan ik inderdaad beamen dat leerlingen met haast chirurgische precisie het bloed onder de nagels van anderen kunnen halen.

Het is alleen wel aan onszelf om te bepalen of wij ons laten verleiden tot boosheid, angst, afschuw en walging. Het kan in conflictsituatie met leerlingen zo aanlokkelijk zijn om impulsief te handelen en confrontatie vol op aan te gaan, maar dan vergeten we één enorm belangrijk feit. Dit zijn jonge mensen die door misschien wel één van de meest ingrijpende fases van hun leven gaan: puberteit. De ontwikkelingen op lichamelijk, geestelijk en sociaal gebied zijn immens. In een periode van slechts enkele jaren ondergaan kinderen veranderingen waarbij zij zich losmaken van hun parentale leiders, steeds grotere aandrang krijgen om een eigen sociale kring op te bouwen en dat alles tegelijkertijd in lichamen die opeens eng veel kenmerkende trekken van volwassenheid beginnen te vertonen.

Om in de natuurgerichte vergelijkingen te blijven. Een rupsje die een dergelijke verandering moet ondergaan hult zich, niet zonder reden, in een cocon om zo in alle rust zich te ontwikkelen en daarna als beeldschone vlinder weer tevoorschijn te komen. Ons huidig maatschappelijk stelsel stelt kinderen juist in deze fase bloot aan ladingen kennis, verplichting tot toekomstbepalende opleidings- en beroepskeuzes terwijl ondertussen de imagogerichte groepsdruk toeneemt. En wij hebben als onderwijsmensen het voorrecht om daar zo’n 8 uur per dag een begeleidende rol in te vervullen.

Door al deze hectiek met een heldere blik te aanschouwen en dit mee te nemen in onze beleving wanneer een leerling op eerder genoemde wijze vervelend gedrag vertoont is het wellicht mogelijk om juist een compassie- en begripvolle houding aan te nemen. Dit kan gezien worden als de stam van ons plantje of boom in wording: Onze mentale staat en houding alvorens te handelen. Aangekomen bij de, binnenkort, vruchtdragende takken neem ik aan dat het zo langzamerhand wel duidelijk begint te worden hoe groot ons eigen aandeel is.

Het onderwijs kán een plek zijn waar mensen afbreken. Zowel leerlingen als leerkrachten kunnen zich persoonlijk gekrenkt voelen, met beschuldigende vingers wijzen en toegeven aan boosheid, jaloezie, afgunst en angst. Het daarop geïnspireerde handelen biedt dan een prachtige plek voor de uiteindelijke bittere vruchten van lijden.

Volgens mij is onderwijs echter juist bedoeld als plek waar mensen kunnen opbloeien. Als er zonder angst en juist met respect voor de karmische beweging zorg wordt gedragen voor het jonge zaadje, ontstaat er een plek vol liefde, mededogen en wederzijds begrip waarin de leerling misschien wel net zo veilig is als ons rupsje met vlinderaspiraties.

Laat niet te los, maar hou ook niet te strak vast, geef grenzen aan in plaats van ze op te leggen, vertel niet alleen maar luister ook, geef ruimte in opdrachten in plaats van keiharde eisen te stellen en bovenal: hou je ogen open in het moment waar jullie je beide bevinden. Ongetwijfeld groeit dan ook het vertrouwen en tevredenheid in onderwijsland en neemt wellicht het gapende gat dat men lerarentekort noemt ook af.

We hebben het zelf in de hand...

Over Jeremy (28): Van kleins af aan ben ik thuis in aanraking gekomen met meditatie. Vanaf mijn 20ste heb ik gesnuffeld aan boeddhistisch gedachtegoed, waarna ik in de zomer van 2010 op aanraden van goeie vrienden mee ben gegaan naar een Shambhala retraite in Dechen Chöling. Het zijn de menselijke, zachte maar ook gedisciplineerde facetten van Boeddhisme die mij uitdagen en inspireren in zowel het dagelijks leven als in mijn werkzaamheden als Instructeur Zorg & Welzijn en Mens & Natuur in het Voortgezet Middelbaar Beroeps Onderwijs.

Social media