Boeddhisme in fysiotherapie

• Auteur: Gastauteur Bodhitv
• Geschreven op: 28-02-2011
• Reacties: 3
• Waardering: 3,2 Sterren
• Tags:
  • Meditatie
  • bewustzijn
  • mindfulness
  • onderzoek

Door: Christianne Visser

Vanwege mijn opleiding Fysiotherapie vroeg ik mij af hoe het boeddhisme te rijmen is met de geneeskundige, wetenschappelijke achtergrond van deze opleiding. Het is interessant eens te kijken hoe de boeddhistische gedachte van lichaam en geest als eenheid te integreren is in de fysiotherapie en hoe de fysiotherapie baat kan hebben bij de leer van het boeddhisme.

Enkele eeuwen geleden waren wetenschappers en filosofen het erover eens dat het lichaam en de geest twee losstaande concepten waren. Pas vanaf de Renaissance is daar de kentering in gekomen, met dank aan Descartes en zijn tijdgenoten. Vanaf die periode werd aangenomen dat lichaam en geest één zijn.

Eigenlijk is het ook niet zo raar dat er aanvankelijk gedacht werd dat lichaam en geest gescheiden zijn. Op dat moment waren wetenschappers, althans dat weten we nu, bezig om het menselijk lichaam en de werking daarvan te ontdekken. Lange tijd werd gedacht dat het lichaam uit vier verschillende sappen bestond. Pas nadat door ‘trial en error’ stukje bij beetje duidelijk werd hoe het lichaam daadwerkelijk in elkaar stak, werd er verder gekeken.

Het groter geheel
Feitelijk keken ze eerder nooit naar het groter geheel, naar datgene dat meer dan het lichaam is. Dit kun je als volgt met het boeddhisme vergelijken: alsof je alleen maar toegewijd bent aan de soetra’s (de teksten van Boeddha), terwijl alle boeddhistische leer zich ook in het dagelijkse, maatschappelijke leven manifesteert.

De laatste decennia wordt ook in de zorg meer aandacht besteed aan de psychische kant van klachten. Deze ontwikkeling is niet alleen terug te vinden in het curriculum van de opleidingen, maar ook in de groei van het aantal opleidingen, cursussen of organisaties op het gebied van alternatieve geneeswijzen, zoals de Vereniging voor Fysiotherapie volgens Psychosomatiek.

In het curriculum van de opleiding Fysiotherapie is de aandacht voor de psyche van de patiënt zichtbaar doordat er modellen zijn die toegepast moeten worden om eventuele psychische beïnvloeding in kaart te brengen of uit te sluiten. De psyche staat dus wel degelijk op de radar in de fysiotherapie.

Er kan geconcludeerd worden dat in de Fysiotherapie steeds meer oog is voor de boeddhistische kijk: lichaam en geest als eenheid, waarbij de geest dominant is. Maar: hoe kan de boeddhistische leer een toevoeging zijn voor het vak van de fysiotherapie en hoe dit dan geïntegreerd worden?

Boeddhistische theorie integreren in fysiotherapie
In de fysiotherapie worden regelmatig patiënten behandeld met psychosomatische klachten. Dit zijn klachten waarvan de oorzaak niet fysiek is, maar psychisch. In onze maatschappij zijn er genoeg mensen die hun stress, spanning en andere psychische ongemakken proberen te verbergen voor de buitenwereld waardoor die zich des te harder manifesteren (als fysieke klachten). Deze mensen grijpen al gauw naar westerse middelen, zoals slaapmedicatie, antidepressiva en dergelijke. In de meeste gevallen zullen deze medicijnen slechts het gevolg (de klacht) wegnemen en niet de oorzaak. De psychische klachten houden daardoor aan.

Het is dus zaak om de oorzaak van deze psychische ongemakken aan te pakken. Het boeddhisme biedt hier handvatten voor, zoals observatie van de ademhaling of ontspanning. In feite kunnen beide niet zonder elkaar bestaan.

Ontspanning is de meest toegankelijke van de twee en heeft al snel effect. Belangrijk is wel dat je niet slaapt, maar ‘actief’ ontspant. In feite is meditatie een vorm van actief ontspannen. Door patiënten deze wijze van ontspanning te leren, krijgen ze meer controleren over hun psyche en denken. Tenslotte moet bij ontspanning alles ontspannen zijn, dus ook de geest. Het ligt voor de hand dat dit geen eenvoudige opgave is voor dergelijke patiënten, maar ik ben ervan overtuigd dat dit een deel van de fysieke klachten kan wegnemen, mits goed begeleid.

Bewijs?
Dat ontspanningsoefeningen nog niet worden gebruikt in de fysiotherapie heeft er waarschijnlijk mee te maken dat in de fysiotherapie alle onderzoeken en behandelingen pas worden ‘geadopteerd’ wanneer er uitvoerig wetenschappelijk bewijs bestaat voor effect bij de patiënt. Ontspanningsoefeningen (en meditatie) worden daardoor al gauw als ‘zweverig’ afgedaan als daar geen wetenschappelijk bewijs voor is. Deze bekrompen gedachten leven al decennia in de geneeskunde, ondanks overvloedig bewijs uit het Oosten (en zelfs toenemend bewijs uit de westerse wetenschap) dat dergelijke oefeningen hulpvol zijn bij bepaalde klachten.

Nu heb ik het beeld geschetst dat er in de fysiotherapie geen ontspanningsbehandelingen bestaan, maar dit is niet waar. Hoewel er in de fysiotherapie langzaam maar zeker meer geloof komt in de heilzame werking van ontspanningsoefeningen is de diepgang, oosterse filosofie en onderlegging daarin ver te zoeken. Op dit moment ben ik vooral bekend met massage, maar ook met het toepassen van een hotpack of coldpack. De combinatie met de oosterse filosofie zou een mooie balans maken.

Bedachtzaamheid en medische opleiding
De opleiding Fysiotherapie leidt mensen op tot algemene fysiotherapeuten. In deze opleiding wordt vooral gekeken naar de klacht of hulpvraag van de patiënt en wat de beste behandeling voor de patiënt is. Een ander belangrijk, maar ondergeschoven aspect van de fysiotherapie, is de omgang met de patiënt. Fysiotherapeuten werken met mensen met letsel en soms ernstige (chronische) aandoeningen.

In de opleiding is in mijn ogen nog niet genoeg aandacht aan mededogen, empathie, bescheidenheid en gelijkmoedigheid. Deze kwaliteiten verbeteren de communicatie tussen behandelaar en patiënt. Tijdens de opleiding wordt mij geleerd dat er een strikte scheiding is tussen behandelaar en patiënt en dat ik als behandelaar de patiënt met name moet zien als ‘object’, in plaats van als medemens. In mijn ogen valt op dit vlak nog een hoop winst te halen.

Acceptatie in fysiotherapie
Aanvankelijk was er in de geneeskunde geen ruimte voor andere behandelmethoden dan de wetenschappelijk bewezen methoden. Inmiddels verandert dat langzamerhand, maar als je het mij vraagt, gelooft het merendeel van de praktiserende therapeuten niet in de kracht van ontspanning of meditatie als onderdeel van de behandeling. Voor de geneeskunde, en daarmee de fysiotherapie, geldt ‘onbekend maakt onbemind’.

Ondanks dat worden ‘alternatieve geneeswijzen’ stukje bij beetje omarmd door de beroepsgroep van fysiotherapeuten. Verschillende ontspanningsbehandelingen worden reeds gegeven, maar het zwaartepunt in de fysiotherapie ligt in het verbeteren van mobiliteit en het houdingsbewustzijn door voornamelijk (oefen)therapie. Als je hier beter naar kijkt, houdt de fysiotherapie zich dus bezig met het bewust maken van de houding, het aanleren van spiergevoel, oftewel het bewustwording van ons lichaam. Vanuit dat gezichtspunt is het eigenlijk verbazingwekkend dat er niet meer wordt gedaan met ademhalingstechnieken en meditatie.

In mijn ogen is het slechts een kwestie van tijd voor er in de fysiotherapie hier meer mee gedaan wordt. Erg belangrijk in deze ontwikkeling zijn mensen die hierin het nog onbegaande pad bewandelen, zoals Jon Kabat-Zinn. Hij is oprichter van de Stress Reduction Clinic aan de universiteit van Massachusetts waarin hij mindfullness-trainingen integreert in de medische behandeling van patiënten.

In alles zit yin en yang, dus balans. Ditzelfde zou dus ook aanwezig moeten zijn in de geneeskunde, maar ook fysiotherapie. Dit wordt mogelijk wanneer de fysiotherapie de oosterse filosofie omarmt, maar tegelijkertijd haar kennis van de reguliere geneeskunde niet verloochent. Daarmee bereik je een prachtige balans tussen enerzijds fysiek en reguliere geneeskunde en anderzijds psyche en de oosterse filosofie.

Ik kan mij van mezelf voorstellen dat ik in de toekomst als praktiserende fysiotherapeute meditatie zou integreren in mijn beroep. Ik kijk er daarom naar uit om afgestudeerd fysiotherapeute te zijn, zodat ik mij in het vak verder kan ontwikkelen en daarin het boeddhisme kan integreren.

Social media