Skandhaklaas, wie kent hem niet?

• Auteur: Ferry van Haastert
• Geschreven op: 03-12-2010
• Reacties: 0
• Waardering: 3,1 Sterren
• Tags:
  • ego
  • sinterklaas
  • skandha

Geloof jij nog in Sinterklaas? Waarschijnlijk niet. Geloof jij nog in het ego? Waarschijnlijk wel. Toch is het idee van de alwetende, over daken galopperende, bejaarde goedheiligman uit Spanje niet veel gekker dan een ‘ik’ dat echt bestaat. Lees mee over de legende van Skandhaklaas.

Zie ginds komt de stoomboot uit Spanje weer aan. Onder het oog van vele duizenden kinderen, volwassenen en een vloot televisiecamera’s beleeft een buitengewoon interessant fenomeen jaarlijks zijn intocht. Als je medio november op zaterdag Nederland 3 aanzet en een willekeurig persoon vraagt wie die man met een witte baard en rode jurk is, zal bijna iedereen zeggen: dat is Sinterklaas! En ze hebben gelijk. Dat ís Sinterklaas. Maar de vraag of hij ‘echt’ bestaat wordt door mensen van verschillende leeftijd op verschillende wijze beantwoord. Volwassenen zullen over het algemeen beweren dat de Sint niet bestaat. Als hij niet bestaat, waar kijk ik dan naar? Ja, een man in een sinterklaaspak natuurlijk. Maar die komt niet echt met een pakjesboot uit Spanje. En die brengt niet echt cadeautjes rond op 5 december. Op een wit schimmelpaard over de daken, om via de schoorsteen naar binnen te klauteren. En die heeft geen groot boek waarin van alle kindjes staat of ze zoet of stout zijn geweest. Want dat kan allemaal niet!

Fictie
Grappig genoeg zijn onze aannames over het ego en het ‘ik’ niet minder fantasierijk dan wat kinderen geloven over Sinterklaas. Dat ego aanwezig is, staat buiten kijf. Net zoals er mannen zijn met een sinterklaaspak aan. Maar de boeddha was er heel duidelijk over: er is niet zoiets als een op zichzelf staand, onafhankelijk zelf. In ‘Het Tibetaanse Boek van Leven en Sterven’ schrijft Sogyal Rinpoche: ‘Ons ego is een combinatie van gebrek aan kennis over wie we werkelijk zijn en de gevolgen daarvan: een dwangmatig vastklampen aan een in elkaar geflanst en geïmproviseerd beeld van onszelf, een onvermijdelijk kameleonachtig charlatan-zelf dat voortdurend verandert en veranderen moet, om de fictie van zijn bestaan in leven te houden. In het Tibetaans wordt ego ‘dak dzin’ genoemd, hetgeen ‘grijpen naar een zelf’ betekent. Ego wordt daarmee gekenschetst als de niet-aflatende beweging van grijpen naar een bedrieglijke notie van ‘ik’ en ‘mijn’, zelf en ander, en alle concepten, ideeën verlangens en bezigheden, die dat onechte maaksel in stand houden. Dit grijpen is van aanvang af zinloos en gedoemd tot frustratie, want het heeft basis noch waarheid, en wat wij proberen te begrijpen is van nature ongrijpbaar. Het feit dat wij zo nodig moeten grijpen en er niet mee op kunnen houden, toont aan dat wij diep in ons hart weten dat het zelf niet intrinsiek bestaat. Dit heimelijke besef is de bron van al onze fundamentele onzekerheden en angsten. Zo lang wij ons ego niet hebben ontmaskerd, blijft het ons misleiden, als een derderangs politicus die eindeloos zwaait met loze beloftes, of een advocaat die voortdurend slimme leugens ter verdediging verzint, of een talkshowpresentator die een vloed van glad en nietszeggend gebabbel over ons uitstort, en eigenlijk helemaal niets zegt.’

Skandha’s
Het idee van egoloosheid, het loslaten van ego, kan heel angstaanjagend zijn. We doen niets liever dan het heel stevig vastgrijpen. Elke kans om onszelf te bevestigen pakken we. Want als je je ‘ik’ opgeeft, wat blijft er dan nog over? Zijn we dan nog wel mens? Worden we dan niet gereduceerd tot een robot of plant? Een zielloos hoopje ellende? Over hoe je met je ego om kunt gaan, hoe je het ego kan ontmaskeren, zijn veel boeken geschreven. Daarin wordt vaak ook uiteengezet hoe het ego ontstaat, waar het als het ware uit opgebouwd is en hoe we het in stand houden. In de boeddhistische leer staat dit fenomeen bekend als de vijf skandha’s, of vijf aggregaten: vorm/fundamentele onwetendheid, gevoel, waarneming, concept/intellect en bewustzijn. Het brengt waarschijnlijk meer verwarring dan helderheid als ik ze hier kort probeer te behandelen. Ik nodig jullie van harte uit om eens uitgebreid te googlen op vijf skandha’s. Ze bieden waardevolle inzichten in ons ‘bestaan’ en maken de – in mijn ogen – complexe materie van ego en egoloosheid een stuk begrijpelijker.

Meditatie
‘De gehele ontwikkeling van de vijf skandha’s is een poging onzerzijds onszelf af te schermen voor de waarheid van ons niet-bestaan’, schrijft Chögyam Trungpa Rinpoche in ‘De mythe van vrijheid en het pad van meditatie’. ‘Meditatiebeoefening is het zien van de transparantie van dit scherm. We kunnen echter niet onmiddellijk beginnen met de fundamentele onwetendheid zelf aan te pakken; dat zou hetzelfde zijn als proberen een muur in één keer omver te duwen. Als we deze muur willen afbreken, moeten we hem steen voor steen afbreken. We beginnen met het materiaal dat direct voorhanden is, als opstapje. Daarom begint meditatiebeoefening met de gedachten en de emoties en wel in het bijzonder met het denkproces.’

Hier geeft Trungpa duidelijk aan waarom meditatie zo belangrijk is op het boeddhistische pad. Het ontmaskeren van ego – het doorzien van de mijter, staf, nepbaard en mantel waar Sinterklaas uit ‘bestaat’ – begint met aandachtig zijn en terugkeren naar het hier en nu. Deze vorm van beoefening is voor iedereen toegankelijk, of je nu boeddhist, christen, moslim, agnost of atheïst bent. Een mooier cadeau kun je je niet wensen voor de feestdagen.

Social media