Ferry luistert naar: Elizabeth Mattis-Namgyel

• Auteur: Ferry van Haastert
• Geschreven op: 08-11-2010
• Reacties: 0
• Waardering: 3 Sterren
• Tags:
  • verbazing
  • Shambala

Leven in verwondering

‘Zij die ontwaakt zijn, leven in een continue staat van verbazing’, zei de boeddha. Voor Elizabeth Mattis-Namgyel vormt verwondering de sleutel tot ware beoefening. Tijdens een lezing in het Shambhala Meditatiecentrum Amsterdam sprak de kersverse lerares over hoe het stellen van vragen kan bijdragen aan open en onbegrensde ervaringen.

‘Waarom zijn er zoveel verschillende religies?’ vraagt Elizabeth Mattis-Namgyel zich hardop af in de overvolle meditatieruimte in het Amsterdamse Shambhala Centrum. Na 25 jaar beoefening zet deze Amerikaanse schone – leerling en echtgenote van Dzigar Kongtrul Rinpoche – de stap om les te geven en een boek te schrijven: The power of an open question. ‘Volgens mij komt het vanwege die oermenselijke ervaring dat er iets groters is. Iets groters dan de concrete realiteit van alledag en de ideeën die we daarover hebben. In de natuur ervaar ik vaak een gevoel van openheid, verbondenheid en een heldere verwondering. Soms zelfs zo sterk dat het overweldigend is en bijna niet te verdragen. Ik spreek veel mensen die dat gevoel herkennen in hun eigen leven. Sommigen proberen dat door middel van muziek en kunst uit te drukken, maar dus ook met religie.’

Emaho!
Elizabeth koestert warme herinneringen aan Dilgo Khyentse Rinpoche. ‘Wat me vooral bijgebleven is van hem is dat voor hem alles fris en nieuw leek. Met een intens gevoel van verbazing en verwondering. Dat doet me denken aan een quote van de boeddha: ‘Zij die ontwaakt zijn leven in een continue staat van verbazing.’ In het Tibetaans kent men de uitroep ‘emaho!’, dat betekent ‘verbazingwekkend!’. En dit gevoel van verwondering was denk ik de inspiratie voor vele religieuze tradities. Het boeddhisme helpt om weer met dit oergevoel in contact te komen. Zodat we ervaringen niet omsluiten en beperken. Neem nu verliefd worden als voorbeeld. Waarom is dat zo’n wonderlijke ervaring in het begin? Omdat we nog niet hebben besloten hoe de andere persoon is, we staan nog helemaal open.’

Natuurlijk
Veel dingen zijn niet eenzijdig en permanent, terwijl we ze volgens Elizabeth wel graag zo zien. ‘Als we op het kussen zitten worden we vaak overspoeld met ervaringen. Dat kan zo overweldigend zijn dat je je er voor af wilt sluiten, of dat je het wilt onderdrukken. De kunst is om dat gevoel van verwondering vast te houden bij elke ervaring. Spirituele beoefening bestaat er dan in hoe we reageren op onze ervaringen. Tijdens mijn retraite van zes jaar heb ik gekeken naar mijn reactie op ervaringen. In de eerste plaats heb ik de neiging om een ervaring in te sluiten. Je wordt meegevoerd op je gedachten en gaat ze geloven, waarmee je ontsnapt aan de ervaring zelf. Een andere reactie is om de ervaring af te wijzen, weg te duwen. Daar zit agressie in, je bent liever ergens anders dan dat je de ervaring beleeft. Het vermogen om van de directe ervaring te genieten, vol verwondering en nieuwsgierigheid, groeit langzaam als je beoefent. Beoefening is dus ook in staat zijn om door je eigen leven geraakt te worden, zonder weg te rennen en op een natuurlijke manier omgaan met wat er op je pad komt.’

Opendimensionaal
‘Als we complexe zaken proberen in te sluiten, of er een enkele conclusie over trekken, doorsnijden we onze intelligentie en onze compassie’, vertelt Elizabeth. ‘Dingen zijn juist oneindig vol. We objectiveren dingen op een eendimensionale manier, terwijl ze juist opendimensionaal zijn, ofwel leeg van eendimensionaliteit, dus oneindig vol. Dat heeft voor mij ook te maken met verwondering. In de antropologie maakt men onderscheid tussen een emic en etic wereldbeeld. Emic kom je veel tegen bij inheemse culturen. Bij emic is iemand niet op zoek naar een ‘absolute’ waarheid en zijn ze minder gauw geneigd om een ervaring in te sluiten, waardoor er meer ruimte is voor verwondering. Voor deze mensen zijn verhalen en mythes een prima verklaring voor dingen. Of ze nu ‘waarschijnlijk’ zijn of niet, ze benutten ze in alle openheid voor hun eigen leven, iets wat voor Westerlingen heel lastig is. Dat zag ik heel duidelijk bij mijn schoonmoeder, een traditionele Tibetaanse vrouw, en mijn schoonzus, die in een moderne tijdsgeest is opgegroeid. Ze keken samen naar een film met heel goedkope special effects. In een bepaalde scène werd iemand op een brandstapel gezet, waarna hij het vuur veranderde in water. Bij gebrek aan budget hadden ze in plaats van echt vuur gekleurd crêpepapier dat met een ventilator in beweging werd gebracht. Mijn schoonzus lag helemaal dubbel vanwege de belachelijke uitvoering van het verhaal, terwijl mijn schoonmoeder op datzelfde moment door tranen geroerd zat te kijken. Zij was niet op zoek naar feitelijke verklaringen, ze onderging de ervaring vol verwondering en voor haar had het een diepe en waardevolle uitwerking.’

Waarheid
Een modern brein zoekt eerder naar feiten en bewijzen, dat past volgens Elizabeth bij een etic wereldbeeld. ‘Bij etic is er sprake van een wetenschappelijke benadering. Maar dat leidt evenmin tot definitieve conclusies. Wat in de wetenschap vandaag voor waar wordt aangenomen, is morgen weer achterhaald. Er staan elke dag nieuwe waarheden in de krant, die de volgende dag vervangen worden door weer nieuwe waarheden. In een wereld waarin we zoeken naar de waarheid is er geen definitieve of statische waarheid. Alles en elke ervaring is opendimensionaal, onbegrensd en vol. Dat kun je niet daadwerkelijk vangen met woorden, beelden of concepten, je kunt het hooguit proberen te benaderen. Een tankha-schilderij is bijvoorbeeld een prachtige, maar uiteindelijk beperkte uitdrukking van een diepe ervaring. Een zeer gerespecteerde Rinpoche zei eens: het zou niet erg zijn als we de boeddha tekenen met een spijkerbroek aan, want het is toch onmogelijk om hem op een juiste of volledige manier af te beelden.’

Vragen
Verwondering en verbazing moet geen verstomming zijn volgens Elizabeth.‘Als je merkt dat je dichtklapt of dat je een ervaring wilt insluiten met ideeën en conclusies, kun je een vraag stellen. Als je een vraagt stelt is je geest aandachtig, open en betrokken. En in die openheid zit heel veel intelligentie en kracht. Kijk maar naar kinderen in de leeftijd tot 7 jaar. Die hebben nog weinig concepten maar leren sneller dan tieners of volwassenen. Vanuit vrijwel niets leren ze lopen, spreken of zelfs verschillende talen en nog veel meer, zonder moeite. Ze staan nog vol verwondering en openheid in de wereld. Op latere leeftijd kan verwondering je onverwachts overkomen, bijvoorbeeld als je verliefd bent, in een prachtige omgeving bent of een inspirerende leraar ontmoet, maar dat is niet voldoende. Misschien gaat het bij beoefening juist om het cultiveren van verwondering in ons leven.’

Betrokken
‘Als je je continu verwondert is er geen plek voor onwetendheid’, drukt Elizabeth ons op het hart. ‘Je strandt niet in dogma’s of vaste ideeën. Het is een open en betrokken manier van zijn. En lijkt heel erg op de gulden middenweg van de boeddha, tussen de extremen van strikt geloven en scepticisme in. Als je je ervaringen niet insluit met je geest, maar vol openheid en verwondering reageert op gebeurtenissen en mensen, dan ben je waarachtig aan het beoefenen.

Elizabeth ging tijdens haar verblijf in Nederland ook in gesprek met boeddhistische jongeren, terugluisteren kan hier ...

Social media