Wat is boeddhistische therapie?

• Auteur: Gastauteur Bodhitv
• Geschreven op: 25-03-2010
• Reacties: 0
• Waardering: 2,8 Sterren
• Tags:
  • lijden
  • therapie
  • psychiatrie
  • meditatie

Maarten Barckhof schreef dit artikel voor het voorjaarsnummer van Vorm&Leegte. Barckhof werkt als freelance journalist, trainer, communicatie- en organisatieadviseur en is bestuurslid van de VIT (Vereniging van Integraal Therapeuten). Hij is geïnspireerd door de Shambhala-traditie en Pema Chödrön en heeft een eigen praktijk, Gentle Heart.

Boeddhistische therapeuten over het verschil met ‘westerse’ therapie

Waarom zou je eigenlijk naar een therapeut gaan? Zoek een meester, een goeroe of een lama, ga mediteren en beëindig zo in een klap alle lijden. Of is het toch niet zo simpel?

Het zit niet altijd mee in het leven. De dakgoot lekt, je partner is onbegrijpelijk irritant en de kat besluit haar nagels eens flink te scherpen aan je nieuwe bank. Zulke dingen maken je niet blij, maar zijn nou ook weer niet een reden om geestelijke bijstand te zoeken. Soms zit het echter flink tegen. Je ouders hebben je vertrouwen onherstelbaar geschaad, je huis brandt af, de zoveelste partner vertrekt. En af en toe is er gewoon teveel tegenslag geweest om je nog alleen staande te houden. Het maakt je wellicht agressief of depressief, je komt in een stroomversnelling van conflicten terecht, of sluit je juist hermetisch op. Dan wordt het tijd om stappen te ondernemen. Maar welke?

Lijden en geluk
Je kunt besluiten psychotherapie te volgen en aan je problemen te werken. Therapeuten gebruiken de term lijdensdruk: iemand leert en verandert pas écht als hij voldoende lijden ervaart en daardoor gemotiveerd is om fundamentele stappen te zetten. Maar waarom zou je een therapeut zoeken als je ook naar een boeddhistische leraar kunt gaan? Ook het boeddhisme houdt zich bezig met lijden en het streven naar geluk. Toch zijn er diverse leraren, zoals Pema Chödrön, die mensen aanraden om juist via therapie aan hun problemen te werken. Nu zijn er ook boeddhistische therapeuten, maar wat hebben zij extra te beiden en wat kun je van hen verwachten? Ik besluit een viertal collega’s te bezoeken en hun deze vragen voor te leggen.

Overeenkomsten Personalia

Noud de Haas is psycholoog en werkt als psychotherapeut en trainer. Hij beoefent meditatie in de traditie van de Vietnamese zen-monnik Thich Nhat Hanh.
Ton Backus heeft de Boeddhistische filosofie- en psychotherapieopleiding Unity in Duality gevolgd bij Tarab Tulku Rinpoche en Lene Handberg. Zij werkt als trainer, therapeut, supervisor, coach en opleidster bij ISS/HAN. Verder heeft zij trainingen gevolgd bij de grondleggers van MBSR/MBCT en verzorgt zij mindfulnesstrainingen en Post-HBO-onderwijsprogramma’s vanuit het project Padma (zingevingsproblematiek).
Irène Kyojo Bakker is priester in de zen-boeddhistische traditie en sinds 2002 assistent-leraar van Genpo Merzel Roshi. Zij werkt als therapeut bij psycho-oncologisch centrum Het Behouden Huys en is als docent verbonden aan de opleiding Mindfulness aan de Hogeschool van Utrecht. Daarnaast heeft zij een eigen therapeutische praktijk Zenspirit.
Herman Kyosen K. Kief is gepensioneerd psychiater, zen-therapeut en directief therapeut.
Het eerste wat opvalt, is dat ze allemaal gebruik maken van een heel scala aan methoden, afkomstig uit zowel de gangbare psychotherapie als uit het boeddhisme. Bij dit laatste kun je denken aan het inzetten van stilte-, ademhalings- en bewustwordingsoefeningen. Alle vier vinden dat therapie een eigen plek heeft, naast het boeddhistische pad. Ton Backus, die therapie vanuit Unity in Duality benadert, zegt: ‘Mediteren leidt niet zomaar tot zelfinzicht en niet iedere leraar heeft de tijd of de bagage om gericht aan psychische problemen te werken. Oost en West vullen elkaar prachtig aan.’ Noud de Haas, die het accent legt op de leer van Tich Nhat Hanh, zegt het zo: ‘De westerse therapie heeft gerichte vaardigheden en methoden om bepaalde klachten te verhelpen, het boeddhisme is hiervoor minder toegerust. Je hebt zelfs een stevige basis nodig om aan het boeddhisme te beginnen. Voor therapie is er dus een eigen plek.’ ‘Big Mind is een goede aanvulling voor beoefenaren’, vindt Irène Kyojo Bakker. ‘Het is een methode om uit te werken wat je in jouw meditatie tegenkomt.’ Herman Kyosen Kief, een ‘zenner’, heeft nog een aardse aanvulling: ‘Sommige mensen zijn gewoon niet in staat om te mediteren, dus dan moet je iets anders doen!’

Boeddhistische methoden
Binnen de psychotherapie worden flink wat boeddhistische methoden toegepast. Gebruikt Genpo Roshi zijn Big Mind-methode voornamelijk voor spirituele beoefening, Bakker gebruikt het ook als therapie. Deze methode komt voort uit voice dialogue. Stel je een toneelstuk voor  met hoofdrolspelers en veel bijrollen. Dit zijn allemaal delen van jezelf. Er zijn ook verstoten ‘ikken’ die graag een rol zouden willen, maar deze niet krijgen. Big Mind hanteert een boeddhistisch perspectief: niet alleen de aan het ego gebonden stemmen uit de relatieve werkelijkheid komen aan het woord, maar ook stemmen vanuit de absolute, non-duale werkelijkheid. Je maakt contact met jouw angst of woede, maar bijvoorbeeld ook met grenzeloze liefde en wijsheid. Het gaat om integratie van het spirituele met onze menselijkheid. Bakker: ‘We zijn al compleet. Ik wil de cliënt de heelheid die er al is laten ervaren. In elk perspectief kun je vastzitten, zowel in het ego als wanneer je “het licht” hebt gezien. Dus je moet leren schakelen en zorgen dat je geen stuk overslaat!’

Lichaamsbewustzijn en resources
Backus gebruikt veel oefeningen die gericht zijn op lichaamsbewustzijn. Hierbij ervaren cliënten wat er van binnen gebeurt. ‘Ze worden gewaar van subtielere sensaties, versterken hun kracht en ontdekken een innerlijke ankerplek. Ze maken verbinding met hun eigen hulpbronnen. Dit geeft stevigheid. Zo kunnen ze problemen gemakkelijker onder ogen zien.’ Dit proces noemt ze duale transformatie.

Een volgende stap is non-duale transformatie. Hierbij blijft de cliënt helemaal bij het probleem en zijn gevoel, zonder er ook maar iets aan toe te voegen. Het probleem brandt als vanzelf op. De cliënt moet hiervoor wel voldoende draagkracht hebben ontwikkeld. Het perspectief bij boeddhistische therapeuten lijkt dus anders te zijn. Dat er lijden is, is een gegeven. Daardoor is de therapie meer gericht op bij de pijn blijven, contact maken en aanvaarden dan op snelle fixes zoals bij gangbare therapeuten vaak het geval is.

‘Ik vind dat je zorgvuldig met het bestaan moet omgaan. Mensen zijn zó kwetsbaar. Zonde als je pas op je sterfbed wakker wordt!’
De Haas begint een sessie vaak met vijf minuten ademen, aankomen in stilte. Hij ziet in onze huidige maatschappij veel gehaastheid en prestatiegerichtheid, wat onder meer leidt tot stress en zelfs burn-outs. Hij probeert dat te ondermijnen door mensen nieuwe perspectieven aan te leren, door anders met tijd om te gaan en langzamer te leven. Cliënten zien dan sneller hoe het echt met ze gaat. ‘Ik wil ze mild en gelijkmoedig laten kijken naar hun problemen. Lijden komt vaak voort uit dingen willen hebben die je niet hebt en hebben wat je juist niet wilt hebben. Ik leer mensen om minder te grijpen.’ De Haas wil anderen wakker schudden en de betrekkelijkheid van hun opvattingen laten inzien. ‘Ik vind dat je zorgvuldig met het bestaan moet omgaan. Mensen zijn zó kwetsbaar. Zonde als je pas op je sterfbed wakker wordt!’



Geen gelul - zitten!
Kief vindt dat veel boeddhistische technieken in een therapeutische context kunnen worden toegepast. ‘Dit zijn oude technieken die hun werkzaamheid ruimschoots bewezen hebben. Tegenwoordig zijn er veel therapeuten die eigen terminologie verzinnen, maar in feite gewoon van boeddhistische oefeningen gebruik maken. Zen is hierin heel simpel: geen gelul - zitten!’ Een van de technieken die hij inzet, is de koan (een paradoxale formulering die verwijst naar de hoogste wijsheid, red.).

'Ik pak uit alle tradities wat ik kan gebruiken om het lijden van de mens te verlichten. Voor mij is dat geen ontheiliging, integendeel’Volgens hem kun je een symptoom op dezelfde manier bestuderen als een zen-student een koan bestudeert door in je meditatie een vraag te blijven herhalen, bijvoorbeeld ‘waarom drink ik zoveel alcohol?’ of ‘wat maakt mij zo somber?’. Het idee is dat cliënten zelf aan het werk gaan en zo nu en dan de therapeut opzoeken. Die vraagt naar de ontwikkeling. Bij een ‘goed’ antwoord krijgt de cliënt een vervolgvraag, precies als bij koans de gewoonte is. Verder gebruikt Kief visualisatietechnieken (een lichtlijn om je lichaam zien om je ‘ik’ te versterken) en mantra’s (positieve zinnen herhalen als ‘ik ben de moeite waard!’). ‘Zo kun je alles uit het boeddhisme gebruiken in een therapeutische setting. Ik zie dit als skilfull means. Voor mij is dat geen ontheiliging, integendeel. Ik pak uit alle tradities wat ik kan gebruiken om het lijden van de mens te verlichten!’

Acceptatie
Wat leer je nu precies bij een boeddhistisch therapeut? Alle vier zeggen in grote lijnen hetzelfde: het gaat niet om verandering maar om acceptatie. Bakker: ‘De westerse psychologie is erg gericht op de maakbaarheid van het bestaan, het weghalen van negatieve emoties. Big Mind gaat over omarmen van alles wat er is, met de heelheid in contact komen en van daaruit kijken naar de stukken die vast zitten.’ Open en zonder oordeel kijken naar alles wat zich voordoet, dat is ook wat Backus zegt. ‘Je leert stoppen met identificeren, daardoor kijk je anders naar jezelf en de wereld.’

De westerse psychologie is erg gericht op de maakbaarheid van het bestaan. Big Mind gaat over omarmen van alles wat er is’Alles mag er zijn en dat geeft rust. Ook Kief stelt: ‘De kern is acceptatie. Soms moet je leren leven met je handicap en vormt juist het vechten ertegen de bron van groot lijden.’ De Haas: ‘Aanvaarden van wat er is, is absoluut niet sullig. Van wegduwen word je moe, weerstand kost energie. Je hoeft niet je wensen op te geven, maar wel je verzet. Haal het probleem binnen je meditatie, laat  je lichamelijke reacties gebeuren en neem nauwkeurig en nieuwsgierig waar, wend je niet af! Je leert te stoppen met het reageren vanuit impulsen en gewoontepatronen en volop jouw eigen verantwoordelijkheid te nemen.’

Rust, ruimte, en zelfredzaamheid
Wat maakt dat deze boeddhistische benaderingen werken? Meditatieve technieken hebben een positief effect op je ademritme, hartslag en geven daardoor een rustig gevoel. Daarnaast  versterken ze je concentratie en aandacht en vandaar uit is het gemakkelijker om je problemen onder ogen te zien. Het constante oefenen versterkt ook de organisatie van je persoonlijkheid.

Vind een boeddhistische therapeut

Boeddhistische therapeuten zijn niet zo gemakkelijk te herkennen. De meesten vertellen hun cliënten niet over hun achtergrond, behalve als zij hun daar speciaal op uitgekozen hebben. In hun praktijkkamers zijn soms wel bescheiden boeddhistische sporen te vinden: een thanka (een schildering, red.), een Boeddha, bepaalde boeken.

Hoe kun je er een vinden? Een paar tips: gebruik een zoekmachine of doe navraag bij anderen. Bekijk websites en folders: check of iemand een gedegen therapeutische opleiding heeft die deskundigheid waarborgt en bij een beroepsvereniging is aangesloten. Neem vervolgens telefonisch contact op en vraag door hoe het boeddhisme of spiritualiteit doorwerkt in de werkwijze van de therapeut. Moet een boeddhistische therapeut langdurig boeddhistische en filosofische scholing hebben gehad en langdurig praktiseren? De een vindt van wel, en de ander vindt het onbelangrijk. Het voornaamste lijkt toch de uitstraling, oprechtheid en openheid van de therapeut. Merk of hij je hart raakt en of het klikt! Je leert om je problemen niet meer te vermijden maar moedig onder ogen te zien en er contact mee te maken. Je gaat niet aan het denken sjorren, maar leert waarnemen en gaat ervaren dat gedachten en emoties verschijnselen zijn die zich voordoen. Je wordt wakker uit je denken en je vereenzelvigt je niet meer met je probleem. Zo ontstaat er ruimte: je leert een grotere container te worden waar rimpelingen minder invloed hebben. Er ontstaat ook meer ruimte voor liefde en
compassie en je vindt hierdoor rust in jezelf.

Heel werkzaam is ook, dat je het als cliënt zélf doet, zelf gaat ontdekken, je bewust en actief bezighoudt met het probleem en leert zijn verantwoordelijkheid te nemen. De cliënten leren vaak om zelf de technieken toe te passen, ook in andere contexten. De therapeuten faciliteren, ‘lopen mee’.

Contra-indicaties zijn er bij de genoemde technieken nauwelijks. Maar voor mensen met de neiging tot desintegratie (psychotici) en sommige borderliners zijn ze niet zo geschikt.

Aan mensen rammelen
Alle vier zijn tamelijk bescheiden: ze benadrukken dat ook gangbare therapeuten steeds meer de hele mens (als een psychisch, sociaal, economisch, spiritueel wezen) in de therapie betrekken. Niemand zegt: ‘wij zijn beter’ of ‘wij zijn effectiever’. En het is al helemaal niet de bedoeling om cliënten te ‘bekeren’. Wel werkt hun boeddhistische achtergrond sterk door in hun praktijk. Allereerst in hun visie op problemen: het gaat niet om fixen, maar accepteren, ruimte zoeken, de verstarring doorbreken. Maar ook in hun houding naar de cliënt. Vanuit haar boeddhistische achtergrond kan Backus snel herkennen hoe iemand zich met een probleem identificeert en kan veel gemakkelijker leed aanhoren zonder mee te gaan in het mentale verhaal. Bakker ziet een crisis of ziekte als een kans om te veranderen. Ze heeft vertrouwen in het zelfhelend vermogen van mensen, ziet hun heelheid en vertrouwt op het proces waardoor haar cliënt dat ook doet. Kief noemt het werken vanuit een houding van openheid en nieuwsgierigheid en ‘zonder commentaar, onvoorwaardelijk accepteren wat een ander je brengt, niets vreemd vinden.’ De Haas: ‘Wat het boeddhisme mij brengt, is open staan, de kunst van het niet-weten, een houding van niet veroordelen, werken vanuit een houding van acceptatie. Je hoeft ook niet alles te verklaren. Ik ben een desillusionist, ik rammel aan mensen met als doel hun bevrijding.’

Websites

www.bigmind.org
www.tarab-instituut.nl
www.ghcc.nl
www.zenspirit.nl
www.psychotherapieenboeddhisme.nl
www.vdo.han.nl
www.padma-opleiding.nl

Kijk voor de ervaringen van twee cliënten op www.vormenleegte.nl.

Social media