Het hoofd krijgt een aai over zijn bol

Mick Hartman

• Geschreven op: 31-08-2009
• Reacties: 0
• Waardering: 3,1 Sterren
• Tags:
  • Filosofie

Wie zijn wij, lichaam of geest? Als je deze begrippen analyseert, blijken zij een complexe verzameling fysiologische en mentale processen aan te duiden, die elkaar voortdurend wederzijds en onderling beïnvloeden. Boeddhisten menen dat er niet zoiets is als 'het' lichaam of 'de' geest, en al helemaal niet als tegengestelden. Bewustzijn ontstaat slechts in lichamen, maar lichamen hebben bewustzijn nodig om te kunnen bestaan, i.e. om zich bewust te kunnen worden van zichzelf.

Boedelscheiding
Van oudsher – in ieder geval sinds het begin van de christelijke jaartelling – is er, op zijn minst in ons taalgebruik, sprake van een diepgeworteld onderscheid tussen lichaam en geest. De mens is een tweeledige levensvorm. Wij bestaan namelijk tegelijkertijd in meerdere, deels overlappende werelden: een fysieke en een mentale werkelijkheid.

Wij zijn van vlees en bloed, kraakbeen, botten, slijm, nagels, haren, urine en fecaliën. Onze zintuigen – ogen, oren, neus, tong en huid – ontvangen een onvoorstelbare veelheid aan indrukken, zowel van buitenaf als van binnenuit. In onze psyche, doen zich verschijnselen voor die zich in zekere zin aan ruimte en tijd – de coördinaten van het materiële – lijken te ontrekken, te weten: taal (is abstract, geen elementair deeltje, heeft geen specifieke geur, kleur, smaak enz.) Gedachten, gevoelens en herinneringen vormen de Bermuda-driehoek van ons innerlijk. Instincten, driften en impulsen bevinden zich op het schemergebied tussen subjectief en objectief.

Hoe manifesteert zich deze rigoureuze boedelscheiding in ons dagelijkse doen en laten, in de dagelijkse gang van zaken?

Geneeskunde, vrije tijd en dieet
Laten we allereerst eens kijken naar de reguliere westerse geneeskunde. Zijn wij hier misschien te ver doorgeslagen in instrumentalistisch ‘pilletjesbeleid’? - dat wil zeggen: zelfs interne klachten, ziektes en symptomen (bijv. depressie, aandachtsstoornissen, verslavingen), worden dikwijls louter behandeld door het toedienen van externe middelen (lees: medicijnen). Of vertrouwen zogeheten alternatieve en oosterse artsen soms misschien te veel op de (zelf)helende werking van de geest – alsof alle lichamelijke problemen op te lossen zijn met behulp van visualisaties, mantra’s en NLP (neuro-linguistisch programmeren)? Complementeren beide benaderingen elkaar? Is er een middenweg?

Ook in de vrijetijdsbesteding van de gemiddelde Nederlander zien we de segregatie tussen lichaam en geest terug. Mensen gaan massaal naar de sportschool, om fit, gezond en in beweging te blijven. Of om te ontspannen en overtollige stress kwijt te raken. Zodra we echter onze geest verpozing willen geven, grijpen we naar een boek, een film, Internet, games, de telefoon. Wederom, is er een vereniging mogelijk?

Onderhand zijn er op aarde ruim 1 miljard mensen te dik, variërend van matig overgewicht tot levensbedreigende zwaarlijvigheid. Loop door een willekeurige winkelstraat en tel de (volwassen) mensen die geen buikje hebben, geen uitgedijde heupen, geen ‘love handles’. Het is behoorlijk verontrustend om te merken hoe lang het duurt voor je vijf vingers de lucht in kunt steken – gezond slanke mensen zijn tegenwoordig als spelden in een hooiberg. Waarom eten en drinken mensen te veel? De oorzaken zijn deels lichamelijk (evolutionaire geneigdheid te hamsteren, inwendige reserves opbouwen voor later, anticiperen op het risico van een schaarse toekomst) en deels geestelijk (angst, troost, verdoving, frustratie, begeerte etc.).

Weet ik veel!?
Hoe onwetend is de doorsnee burger eigenlijk met betrekking tot het eigen lichaam? Wat gebeurt er tussen mond en kont, of is het één lang, zwart gat? Leven we slechts aan de buitenkant, aan de oppervlakte van onszelf, als vreemdeling, als bezoeker, als gebruiker? Zouden we het niet raar vinden als iedereen voortaan zijn kleding binnenstebuiten aan zou trekken? Welk percentage van toevallige passanten zou, indien geconfronteerd met de volgende vragen, naar eer en geweten kunnen antwoorden: Hoe worden (precies) uw ontbijt, lunch, diner en tussendoortjes verteerd? In hoeverre bent u bekend met de anatomie van het menselijk lichaam? Zou u in staat zijn in grote lijnen te beschrijven wat metabolisme inhoudt?

Over het algemeen pretenderen mensen meer te weten over zichzelf dan over hun lichaam, en dan bedoelen ze meestal hun geschiedenis (geboorteplaats, -datum, gezinssituatie, vakanties, reizen, nationaliteit enz.), kennis (opleiding, werk, vaardigheden...) en hun persoonlijkheid (eigenschappen, karaktertrekken, talenten, hobby’s). De Boeddha zei 2500 jaar geleden echter al dat mensen in wezen minder, of net zo weinig, weten van hun geest als van hun lichaam. Loop nogmaals door dezelfde winkelstraat en tel vijf mensen die onvoorwaardelijk mededogen, liefde, geduld, vrede en vreugde uitstralen, die – volkomen aandachtig en evenwichtig – de wereld open, onbevreesd, vrij tegemoet treden? Waarschijnlijk duurt dat nog veel langer…

Kop en Munt
In de genoemde praktische bewegingswetenschappen zijn onderwerp en lijdend voorwerp één, subject (bewustzijn) en object (lichaam) vallen samen.  De filosoof Plessner zei al: ‘Wij hebben een lichaam en we zijn een lichaam.’ Zonder lichaam (en zintuigen) geen geest, maar ook: zonder geest geen ervaring, geen bewust-zijn van het lichaam. Oftewel: wij zijn belichaamde bewustzijnen, of bewust geworden lichamen. De boeddhistische logicus knikt goedkeurend: het is niet of (lichaam) of (geest), maar en (lichaam) en (geest). In de onmiddellijke ervaring vormen zij een ondeelbaar geheel. Het is onmogelijk te zeggen: daar begint het lichaam, daar begint de geest, noch andersom. Ware het niet dat we ons lichaam (tijdens het dagdromen) of onze geest (tijdens de slaap) bij tijd en wijle ‘vergeten’.

Van divergentie naar convergentie, van lage naar hoge dichtheid
Hoe deze gespletenheid van lichaam en geest op te lossen? Niet door videoschermen te monteren op loopbanden en fietsapparaten - dat maakt de kloof alleen maar groter!
(Zit)meditatie (van moment tot moment gewaar zijn van het hele spectrum aan opkomende en wegebbende ervaringen) brengt de zwervende geest, die zijn heil gewoontegetrouw zoekt in verstrooiing, wél terug bij of in het lichaam. In tegenstelling tot de geest, kan het lichaam namelijk niet vertoeven in hetzij het verleden, hetzij de toekomst. Slechts in het hier en nu kunnen zij elkaar in levende lijve ontmoeten.  
Omdat voor veel mensen zitmeditatie te confronterend, te statisch of simpelweg ongeschikt is en de behoefte aan het beleven van eenheid of heelheid tussen lichaam en geest desondanks sterk, zijn mindful movements erg populair. Getuige het groeiende aantal gegeven en gevolgde cursussen yoga, tai chi en martial arts.

Social media