Je kunt er niet uit vallen

Laurens van Aarle

• Geschreven op: 20-07-2009
• Reacties: 2
• Waardering: 2,9 Sterren
• Tags:
  • zen

Dit artikel is al eerder verschenen op Bodhitv

Zenmeester Ton Lathouwers spreekt met Laurens van Aarle over zijn eerste stappen op het spirituele pad en waar dit hem uiteindelijk naartoe zou leiden. Over zijn vroege jeugd en ervaringen met het katholicisme, zijn pleegmoeder, zijn geliefde atheïstische Russische literatuur en de ontmoetingen die zijn leven keer op keer nieuwe wendingen en verdiepingen boden.

Ton Lathouwers (1932) is hoogleraar Russische letterkunde en zenmeester in de Chinese Rinzai Chan traditie. Hij is de geestelijk vader van Maha Karuna Chan (Grote Compassie Zen), een groep van lekenbeoefenaars in Nederland en België. In zijn onderricht stelt hij de ontmoeting van hart tot hart centraal.

Vroege jeugd en het katholicisme
Gezeten aan de grote houten tafel in het secretariaat van Maha Karuna Chan (zie kader) praten we vrijuit. Wanneer ik Ton vraag naar de rol die religie en het religieuze hebben gespeeld in zijn vroege jeugd, denkt hij even na en vertelt over hoe hij als klein kind soms zijn moeder vergezelde als zij de kerk bezocht. ‘Tijdens die bezoeken met mijn moeder werd ik geraakt door iets in die donkere ruimte met kaarslicht. Iets mysterieus en geheimzinnigs dat nog niet was ingevuld met een godsbesef. Maar wat me het meest raakte was dat het gezicht van mijn moeder veranderde, dat zij door iets geraakt was en iets leek te kennen dat ik nergens anders bij haar terugzag.'
‘Later werd deze openheid echter ingevuld met een (tamelijk bedreigend voelende) traditioneel katholieke opvoeding met een beeld van God als een straffende autoriteit en soms ook tiran die besliste over goed en kwaad. Daarmee ging het voor mij mis.'

Je kunt er niet uitvallen
‘Direct na de oorlog in 1945 begon ik aan het gymnasium en daar had ik het geluk les te krijgen van een priester-jesuiet die geen les kon geven. Hij las regelmatig stukken literatuur voor, onder andere uit de Russische literatuur, zoals Dostojewsky. Daar begon religie en het religieuze voor mij weer zijn oorspronkelijke openheid te herwinnen. In die literatuur ervoer ik heel duidelijk dat je op een totaal andere manier religieus kon zijn dan hoe ik dat vanuit mijn katholieke opvoeding kende. Dat heel het bestaan een wonder is. Dat in onszelf en de dingen een soort nostalgie naar iets onnoembaars schuilt, mits je je daarvoor openstelt. De japanners hebben daar een uitdrukking voor, "mono no aware".'
‘Daarnaast vond ik in de atheïstische Russische literatuur getuigenissen van grenzeloze aanvaarding en mededogen. Zoals in de Gebroeders Karamazov van Dostojewsky. Daar daalt de moeder Gods tot in de diepste duisternis af om de meest verloren en mislukte zielen te redden. Toen ik dat las, dacht ik bij mijzelf, "Er is hoop! Je kunt er niet uitvallen! Niet uit dit wonderlijke bestaan." Die geraaktheid heeft ervoor gezorgd dat ik Russisch ben gaan studeren en de literatuur met haar prachtige getuigenissen van het meest wezenlijke in ons bestaan is nog steeds mijn pad.'

Vertrouw op het leven
‘Gedurende mijn middelbare schooltijd woonde ik bij een pleeggezin. Mijn pleegmoeder (foto hieronder met Ton en de opvolger van Masao Abe) was een levend voorbeeld van hoe het was om religieus te zijn, zoals het door die Russische schrijvers werd beschreven: grenzeloos aanvaarden en het zien van het wonderlijke in "gewone" dingen - het religieuze in bijvoorbeeld een bloem. Ook zei zij tegen mij "Jongske, je bent aanvaard. Totaal, hoe je ook bent." En: "Vertrouw op het leven." Dat kostte mij moeite. Na mijn studie Russisch kwamen mijn activiteiten in een stroomversnelling. Ik ontmoette Han Fortmann en ging bij hem doctoreren over Russische schrijvers die zich verdiepten in de religieuze ervaring en, laten we zeggen, de zin van het leven. Ook Fortmann was geboeid door die getuigenissen van de religieuze ervaring in zijn pure en meest persoonlijke vorm. Hij was toen bezig met vergelijkende cultuur- en godsdienstpsychologie en zag de atheïstische Russen van begin 20ste eeuw tussen het boeddhisme en het christendom in staan. Zij verwierpen namelijk alle traditionele beelden van God om vervolgens op zoek te gaan naar God in zichzelf. Zoals Lev Sjestov het stelde: "God is dood, wij moeten zelf God worden."'

Who are you really?
‘Ondanks dat ik inhoudelijk zo bezig was met de religieuze ervaring en ik op mijn 36ste al professor aan de universiteit van Leuven was, voelde ik mij als mens verloren en vastgelopen. Ik had innerlijk geen houvast. Toen besloot ik met een beurs naar Moskou te gaan om in contact te komen met atheïstische Russische schrijvers. Maar door het communistische regime verliep dat erg moeizaam. Zo ontstond het verlangen meer van Rusland te zien en ben ik uiteindelijk, tegen de regels in, naar Siberië gereisd en daar vandaan heb ik in 1971 de oversteek naar Japan gemaakt. Ik wilde meer weten over de dialoog tussen het boeddhisme en het christendom.'
‘In Japan kwam ik aan als een mislukt intellectueel. Via een Russisch Orthodoxe kerk werd ik doorgestuurd naar Masao Abe, de opvolger van de bekende zenhervormer Shinichi Hisamatsu. Dit was een nogal dramatische ontmoeting. Hij vroeg mij wie ik eigenlijk was. Nou ja, Ton Lathouwers, professor Russische literatuur in Leuven, enzovoorts. Hij keek mij kalmpjes aan en zei: "No. Who are you deeper?" Dus ik vertelde wat meer over mezelf en wat ik deed. Maar iedere keer wuifde hij mijn antwoorden weg. Totdat ik op een punt kwam waarop ik het niet meer wist. Ik kon en kan mezelf niet peilen, zoals een lamp die zichzelf niet kan beschijnen. En juist daar begint het, waar al onze abstracties en concepten over het leven en onszelf wegvallen. Daar gaat het open en begint het leven weer te stromen.'

Oorspronkelijk gelaat
‘Dat is ook de vraag die altijd in de zen opduikt: "Before thinking of good and bad, what is your original face?" Voordat elke gedachte aan goed of kwaad, mislukt of geslaagd is opgekomen, wie ben jij dan?'
‘Toen was ik er nog niet, maar het was een eye-opener en vanuit dat niet-weten zei hij tegen mij: "You are accepted just as you are." Met al mijn mislukkingen en al mijn schaduwkanten. Ik ervoer voor het eerst Heelheid met een hoofdletter H. Dat heeft mij zo verschrikkelijk diep geraakt, dat oervertrouwen in het bestaan. Dat we op een bepaalde manier allemaal al gered zijn.'
‘Hij heeft mij toen leren mediteren en later doorgestuurd naar Kyoto, naar het Daitokuji tempelcomplex van Kobori Roshi. Daar, in meditatie, bekroop mij het gevoel te zijn thuisgekomen. Geen woorden. Stilte.'
‘Maar ook dat gevoel en dat beeld moest ik weer loslaten wanneer het chaos was op het kussen, de meditatie voor geen meter ging en ik mij verward en gefrustreerd voelde. Dan kwam ik bij Kobori Roshi op gesprek om verslag uit te brengen. Hij zei dan doodleuk "Beautiful meditation! Today like this, tomorrow different" en mocht ik weer verder. Hij gaf mij de volgende instructie mee: "Jij blijft zitten, als de berg Fujiyama, al lijkt het alsof de grond onder je wegvalt!"'

Teh Cheng
Na een maand meditatie keerde ik terug naar Nederland en zo heb ik jarenlang, een of twee maanden per jaar, in Kyoto doorgebracht. Totdat ik in contact kwam met Teh Cheng (foto hiernaast) in Indonesië. Dat was een van de meest indringende ontmoetingen uit mijn leven. Teh Cheng was een meester uit de Chinese Rinzai Chan-traditie, maar was met meer stromingen bekend. Hij sprak vloeiend Nederlands, zoals veel oude (Chinese) Indonesiërs. Hij bracht alle boeddhistische stromingen in Indonesië bij elkaar en gaf daar leiding aan. Voor mij belichaamde hij de Ene weg van de Boeddha.'
Bij Teh Cheng heeft Ton zijn koanstudie doorlopen en is in 1987 door hem tot zenmeester benoemd.

Meester?
Op de vraag hoe het voor hem was om leraar te worden en of hij dat woord überhaupt zou gebruiken, antwoordt Ton: ‘Ik kan daar niet zo veel mee. Ik voel veel meer bij het in gesprek gaan met elkaar. Ik vind het een wonder wat er soms gebeurt in die persoonlijke gesprekken. Ze voorkomen dat het leven stolt en kristalliseert. Houd het alsjeblieft levend. Luister naar je eigen hart, ook al is dat soms het moeilijkste wat er is; al ben jij de enige. Wij hebben allemaal zo'n diepe neiging een autoriteit buiten onszelf te zoeken, maar iedereen moet zijn eigen weg vinden, overal zijn vragen bij blijven stellen.'
‘Dat geldt ook voor de "hier-en-nu-maffia", Mindfulness. Het hier-en-nu is belangrijk, maar het wordt ook eenzijdig. Wij zijn namelijk niet alleen maar hier en nu, wij zijn ook verlangen. Heel diep verlangen. Het hier en nu kan openen, maar het kan ook stollen. Houd het open en laat het stromen. "Wushu" heet dat in het Chinees. Dat het weer stroomt. Dat vind ik mooi.'

Website Maha Karuna Chan: home.scarlet.be
Teisho's van Ton als mp3 files: home.scarlet.be
Boeken van Ton op bol.com: www.bol.com/

Social media