Al wat ons bedreigt is onzichtbaar

Mick Hartman

• Geschreven op: 02-07-2009
• Reacties: 0
• Waardering: 3 Sterren
• Tags:
  • Filosofie

Vuilstortplaatsen, verbrandingsovens, kolen- en kernenergiecentrales, gas- en oliewinning, de kap van het amazonewoud, het leegvissen van de zeeën, de dieren in de bio-industrie, waterzuiveringsinstallaties, rioleringssystemen, luchtvervuiling, bodemverontreiniging, klimaatverandering, enzovoorts, enzovoorts – we zien het gevaar niet met eigen ogen, we ervaren het nog niet aan den lijve. Onze productie- en consumptiecycli zijn doortrokken van Samsara (Sanskriet voor: in cirkels ronddraaien), dat wil zeggen: lijden, onwetendheid en begoocheling.

Bij hoge uitzondering worden we geconfronteerd met wat beelden, feiten en cijfers van onder de oppervlakte, in een documentaire, op het nieuws of in de krant. Maar zulke flitsen blijken telkens niet indringend, niet schrijnend genoeg om te beklijven of een doorslaggevende invloed uit te oefenen op ons gedrag. Gedrag slijt dagelijks (steeds dieper) in, dus – wil je succesvol zijn in het wijzigen ervan – moet je jezelf dagelijks herinneren aan het waarom en waartoe van de gedragswijziging. Het is simpelweg een kwestie van herhalen, herhalen, herhalen. Bij het bouwen van een dam, telt iedere zandkorrel. Termieten klagen toch ook niet: ‘sorry hoor, ik ben maar een kleine mier, die heuvel komt er nooit’?

Broodje aap of bloedserieus?
Overigens zien we nog meer dingen niet, die een bedreiging vormen: pesticiden, hormonen en chemicaliën in en op ons voedsel en drinkwater(reserves), de uitwerking van dergelijke stoffen op ons lichaam, verteringsstelsel, brein, weefsels, vruchtbaarheid, allergieën, auto-immuunziekten, kanker. En op grotere schaal: de gevolgen voor de biodiversiteit, voedselketens, ecosystemen, atmosfeer en vegetatie. Ook neemt het aantal natuurrampen sterk toe: droogte, overstromingen, tornado’s, pandemieën en wat niet al. Conclusie: onze leefstijl leidt tot dood en verderf alom. Volgens het Boeddhisme liggen de eigenlijke oorzaken van deze misère hoofdzakelijk in ons interne milieu – in egocentrische gedachten, emoties en instincten, die onze geest van binnenuit verzuren en vergiftigen. De aarde en het gros der andere levende wezens worden tot een gebruiksartikel ter onzer vermaak, nut en genot gedegradeerd, worden louter als middel tot ‘mijn’ doel ingezet.

Sommige instanties, zoals overheden, NGO’s, wetenschappelijke onderzoeksbureaus en denktanks, proberen elkaar en ons, de burgers, in te laten zien hoe nijpend en urgent de situatie is, in de wereld. Terwijl anderen, wederom overheden, maar ook het bedrijfsleven en allerhande belangengroeperingen en lobbyisten, de situatie juist proberen te verdoezelen en bagatelliseren.

Veel van de genoemde problemen overtreffen helaas onze persoonlijke levensduur en geografische grenzen (dorp, stad, provincie, land of continent), waardoor zij in beide betekenissen ‘ver’ weg lijken. Iets waar wij verder weinig mee te maken hebben, en voorlopig ook buiten staan. Mede omdat het in onze dagelijkse routine niet echt tastbaar of zintuiglijk te aanschouwen is. De ernst beseffen van onze precaire toestand, vergt daarom een voortdurende of op zijn minst periodieke inspanning van de verbeelding, van ons voorstellingsvermogen en onze herinnering, om onszelf en elkaar de realiteit van een noodlijdende aarde in te prenten.

Het onfortuinlijke rad
Ook met de kop in het zand, laten we ons het zand nog in de ogen strooien. Ook met de kop in het zand, worden we nog geobsedeerd door luchtspiegelingen. Zelfs onze luchtkastelen zakken verder en verder weg in het drijfzand van onze maniakale economie. Wie op een woestijntocht geen water meeneemt omdat hij in de verte door palmen beschutte bronnen meent te zien, zal deze fata morgana later, wanneer hij sterft van de dorst, vervloeken, en wensen dat hij beter had gekeken, beter had geweten. In het westen (explosieve cocktail van consumentisme plus hedonisme) leven we vooralsnog in de collectieve illusie dat we op de huidige manier kunnen blijven produceren en consumeren, zonder dat zeer gevaarlijke repercussies volgen.

In de boeddhistische analyse worden we tot op heden hoofdzakelijk gedreven door verlangen (dat en dat wil ik) en aversie (dat en dat wil ik niet). Gezamenlijk zorgen we aldus voor veel, heel veel leed. Miljoenen, zo niet miljarden mensen (en dieren!) zijn en worden de dupe van hun eigen en onze kortzichtigheid, van hun eigen en ons egocentrisme. Toch gaan we door, blijven we doorgaan, al kunnen we in dit stramien slechts ad hoc oplossingen en symptoombestrijding verwachten. Onwetendheid is als drie-seconden-lijm, die zich steeds opnieuw aan ons vasthecht. Persoonlijk eet ik bijvoorbeeld soms nog steeds (veel) meer dan strikt noodzakelijk is om te overleven, zelfs als ik dezelfde dag het journaal kijk met impressies van hongerige, arme mensen.

Wanneer stappen we eindelijk uit deze tredmolen? Hoeveel rondjes rennen we ons nog doldwaas? Wie stopt het onfortuinlijke rad? Is er een uitweg, behalve in stukken te worden gescheurd door de spaken van het wiel?

Van hebben naar zijn
Stephen Batchelor (een vrijgevestigd, multi- of transcultureel Boeddhist) pleit in zijn boekje ‘Alone with Others’ voor een radicale verschuiving of zelfs ommekeer van hebben naar zijn. ‘Hebben’ noemt hij de horizontale, ‘zijn’ de verticale dimensie van ons bestaan. Hebben is 2d, zwart-wit, zijn is 3d, kleur. Ik citeer: ‘No plenitude of having, can fill a lack of being.’ Die innerlijke leegte kan niet anders dan van binnenuit geheeld worden, met behulp van meditatie, een morele heroriëntatie en heilzame vormen van onderling contact. En Sogyal Rinpoche (een gevierd spiritueel leider) zei in zijn beroemde ‘[Het] Tibetaanse boek van leven en sterven’ al: ‘Meditatie is niet, eraan wennen is.’ Oftewel: geen kant-en-klare oplossing of tovermiddel, maar een omvattende, geëngageerde  en ingrijpende gedaanteverwisseling. Van ik heb dus ik ben, naar ik ben dus ik heb.

Alledaagse sleutels om uit dit gemeenschappelijke glazen doolhof te geraken zijn: kwaliteit voor kwantiteit, zorg (voor iets dat groter is dan jezelf) en rekening houden met je totale omgeving (mensen, dieren, planten, mineralen, plus de vier oerelementen: water, aarde, vuur c.q. energie, en lucht).

Laten we het slot van onze toekomst halen!

Social media