Vukeleku! Word wakker met de VU! Sita van der Weiden

• Auteur: Gastauteur Bodhitv
• Geschreven op: 26-06-2009
• Reacties: 0
• Waardering: 2,9 Sterren
• Tags:
  • Vu essays

Is het leven lijden?
Door Sita van der Weiden

De vier principes die in het boeddhisme centraal staan, zijn de Vier Edele Waarheden[1]. De Eerste Edele Waarheid – die in dit essay centraal zal staan – is de observatie dat het menselijke bestaan vol leed is. De overige drie Waarheden over de oorsprong van dit lijden, het opheffen van het lijden en de manier waarop dit kan gebeuren, krijgen alle drie een levensbeschouwelijke – in dit geval boeddhistische – invulling. Alleen de eerste Waarheid kan mogelijk getoetst worden met behulp van de empirie. Is het leven inderdaad vol leed? Als dat zo is, wat moeten we dan van geluksmomenten denken?

Een pasgeborene doet al de eerste ervaringen van lijden op wanneer het kind niet op tijd gevoed wordt, buikkrampjes heeft of de moeder niet in de buurt is. En vanaf dat moment zijn er talloze momenten te noemen waarop onplezierigheden ervaren worden: honger hebben, een schaafwond oplopen na een val, het branden aan een hete pan. Naast deze fysieke ongemakken, zijn er ook oneindig veel mentale momenten van lijden: ontevredenheid over de studiekeuze, een relatie die verbroken wordt, het verliezen van een dierbare, iets niet krijgen wat je wel wilt hebben. Zo beschouwd lijkt het leven inderdaad doortrokken van momenten waarop leed wordt ervaren. Is het daarom gelegitimeerd om te beweren dat het leven lijden is? Hoewel een ieder waarschijnlijk kan beamen dat het leven veel momenten kent waarop leed wordt ervaren, lijkt in de bewering dat het leven lijden is aan een belangrijk aspect van het leven voorbij te gaan.

Als het leven lijden is, wat moeten we dan denken van de momenten waarop een moeder haar pasgeboren baby in haar armen houdt? Wanneer je verliefd bent? Wanneer een oude vriend opeens weer voor de deur staat? Of wanneer je de baan krijgt waar je altijd al van gedroomd hebt? Op zulke momenten lijkt het leven alles behalve lijden te zijn en is de bewering ‘het leven is doortrokken van geluksmomenten’ meer op zijn plaats. Wanneer beweerd wordt dat het leven lijden is, lijkt dus aan een belangrijk aspect – namelijk het ervaren van geluksmomenten – geen recht te worden gedaan. Kunnen we hieruit concluderen dat de uitspraak dat het leven lijden is, onjuist is?

Om hier achter te komen, zullen we eerst moeten nagaan wat er in het boeddhisme met de uitspraak wordt bedoeld, wat de uitspraak betekent. Hoewel de ervaring van het lijden aan het boeddhistische denken een impuls geeft, is de bewering dat het leven lijden is in het Hinayana-boeddhisme meer dan een empirische observatie. De bewering dat het leven lijden is, zegt iets over de fundamentele psychologische situatie waarin de mens zich bevindt. De mens heeft als het ware een lijdende natuur. Zolang de mens niet verlost is en dus nog niet is ontkomen aan de kringloop van de wedergeboorte (samsara), kan het lijden niet opgeheven worden. Uiteraard wordt in het Hinayana-boeddhisme ook erkent dat het leven momenten van vreugde kent. Deze momenten van vreugde moeten echter niet verward worden met het ware, duurzame geluk. Momenten van vreugde doen zich voor, maar omdat elk geluksmoment vergankelijk is, monden deze momenten altijd uit in lijden.[2]

Omdat de bewering dat het leven lijden niet enkel op de empirische observatie gebaseerd is maar ook een metafysische component bevat – de lijdende natuur van de mens –

is het moeilijk een uitspraak te doen over de waarheid ervan. Een metafysische opvatting kan namelijk niet met behulp van de ervaring getoetst worden, omdat ze hier niet op gebaseerd is.[3] Het enige wat we kunnen onderzoeken is of er aanwijzingen zijn van het bestaan van een lijdende natuur. Zoals we eerder hebben gezien is het inderdaad mogelijk om het leven als lijden te beschouwen. Er zijn genoeg verdrietige en pijnlijke momenten te bedenken, waaruit geconcludeerd kan worden dat het leven doortrokken is van lijden. Echter, door de nadruk te leggen op de momenten waarop we geluk ervaren, lijkt de bewering dat het leven enkel lijden is niet op zijn plaats. Het lijkt er dus op dat het leven op verschillende manieren te interpreteren is door op verschillende ervaringen de nadruk te leggen. Dit maakt de uitspraak ‘het leven is lijden’ dus niet onwaar, maar er zijn nog andere ware uitspraken over het leven mogelijk. De bewering dat alle vreugde uiteindelijk ook weer zal uitmonden in lijden – waarmee het aanvoeren van geluksmomenten als tegenargument voor de bewering dat het leven lijden is wordt weerlegd – getuigt ook van de benadrukking van een bepaalde observatie ten koste van een andere. Het is namelijk net zo goed mogelijk om te beweren dat alle lijden uiteindelijk uitmondt in geluksmomenten. Ook dan doen we recht aan de ervaring dat lijden en geluk elkaar afwisselen. Hoe kunnen we bepalen wat fundamenteler is: het lijden of het ervaren van geluk? Op basis van de ervaring lijkt het dus onmogelijk te beoordelen of de boeddhistische visie dat het leven lijden is waar is. 

Hallo Sita,

Heerlijk om je essay te lezen.Het nodigt uit om hierover met je van gedachten te wisselen. Je bent op zoek naar waarheid.
Hieronder wat gedachten.
Wie kan dukkha vermijden? Wat zijn de gronden voor lijden? Wat veroorzaakt vreugde en wat zijn de condities?
Boeddha zegt niet: leven is lijden,  maar alle geconditioneerde dingen veroorzaken lijden. Dat is geen ontkenning van geluk, werelds noch spiritueel. Je hebt meditatieve momenten, contacten met mensen, natuur, kunst enzovoort en deze zijn zeker vreugdevol.
Lijden en vreude/geluk zijn beiden dukkha J.
Kan je met hetzelfde respect kijken naar álle dingen, zonder voorkeur of afkeer, of het nu comfort of ongemak, kou of warmte, zon of regen is. Lijden komt voort uit het verlangen dat de dingen anders zijn. Zou het beter zijn om eeuwigdurend en betrouwbaar geluk te hebben? Als we kunnen inzien en accepteren dat het leven zo niet is kunnen we het meer laten stromen en leren begrijpen wat dan het geval is.
Ernaar kijken zonder houvast.

Ingrid Dassen

Ingrid Dassen beoefent vipassana 
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen:a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl

Social media