Vukeleku! Word wakker met de VU! Luc Carriere

• Auteur: Luc Carrière
• Geschreven op: 26-06-2009
• Reacties: 0
• Waardering: 2,9 Sterren
• Tags:
  • Vu essays

Stoppen met sterven
Door Luc Carriere 

Wat kan het boeddhisme ons leren over de dood? Dat is wellicht een ongemakkelijke vraag. Veelal geeft bezig zijn met het onderwerp ‘dood’ ons namelijk een unheimlich gevoel. Voelt u dat ook? Mooi zo. Dan valt er in het onderstaande iets te leren. 

De dood ken ik als iets tragisch. Verstilde, grauwe kaarten vallen op de mat, rouwkaarten die diep verdrietig nieuws overbrengen. Begrafenisceremonies ken ik van sobere kleding, een donkere kist en heimwee naar de levende. De dood is een moment van crisis, waar ons geluk plotseling lijkt weggestolen, waar ons houvast ons ontglipt, waar we spontaan weer gaan roken, ook al waren we al jaren gestopt. Een onrechtvaardige absurditeit. 

Deze reactie op de dood lijkt wellicht vanzelfsprekend, maar in werkelijkheid is ze gestoeld op een problematische filosofische aanname. Spreken van de dood impliceert namelijk dat er eerst iets was (bijvoorbeeld onze geliefde) en dan opeens niet meer; dat er een plotselinge omslag plaatsvindt van zijn naar niet-zijn. De boeddhistische filosofie daagt ons uit om hier anders naar te kijken.

‘Vorm is leegte, leegte is vorm’ heet het in de Hartsoetra. Deze mysterieuze zin betekent dat de vormen, de aanwijsbare objecten zoals we die conceptualiseren, niet op zichzelf, substantieel bestaan, maar tijdelijke verzamelingen van onderdelen zijn die constant van samenstelling veranderen. Als dit object, bijvoorbeeld onze geliefde, sterft, sterft dus alleen die tijdelijke samenstelling van onderdelen, en sterven niet persé de onderdelen zelf. Eigenlijk ‘bestond’ die samenstelling van eigenschappen die jij ‘geliefde’ noemt nooit als iets vasts, maar enkel als een constant wisselende samenstelling van onderdelen. Rondstromend bloed, zich vernieuwende cellen, opkomende en weer verdwijnende gedachten. Elk moment stierf je geliefde en elk moment werd ze weer geboren; was er een nieuwe samenstelling van onderdelen. Doodgaan, kan je dan ook stellen, is stoppen met sterven. De vorm van je geliefde is dus leeg aan een blijvend, substantieel bestaan. Ze ‘was’ überhaupt nooit, maar ‘werd’ enkel en de onderdelen waar ze uit bestond hebben een nieuwe vorm gevonden. De gedachten en gevoelens heeft ze gespiegeld met anderen, het lichaam wordt verbrand en opgenomen in de rivier, of begraven en opgenomen in de grond, waar planten op groeien die zuurstof fabriceren waar andere levende wezens weer van kunnen leven.

Vorm is niet alleen leegte, leegte is ook vorm. De constant veranderende substantie vindt steeds weer nieuwe vormen, hier op aarde. De leegte, de waarheid voor mahayana-boeddhisten, is niet te vinden buiten deze vormen. Nee, ze werkt in en door de werkelijkheid, zoals de onderdelen van ons lichaam kunnen leven doordat ons gehele organisme leeft en ons hele organisme door die onderdelen. De waarheid, de Waarheid kunnen we dus hier en nu vinden, door onze inkadering van deze werkelijkheid te zuiveren. Gezuiverd zie je de dingen niet meer als substantieel en onafhankelijk. Dit nieuwe perspectief heeft vergaande existentiële implicaties, ook voor onze houding ten opzichte van de dood. 

Als we de dood niet meer - impliciet - begrijpen als een radicale overgang van zijn naar niet-zijn maar als het vinden van een nieuwe vorm door het altijd lege Leven, kunnen we het herdenken als een rite de passage in plaats van een rite de désastre. Een overgang was het namelijk altijd al, en de ramp vond enkel plaats in onze conceptualisering. Uit die conceptuele wortels groeide een ellendig gevoel en er werden sobere riten gecreëerd die aansluiten op dit gevoel. Zonder deze onnodige tragiek kunnen we heel andere riten scheppen, die passen bij een opener en meer verwelkomende houding ten opzichte van de dood van onszelf en onze dierbaren.

We kennen de dood als een tragisch noodlot. De meeste begrafenissen zijn dan ook sober en treurig. Die tragiek krijgt de dood echter niet van zichzelf, maar door hoe wij er tegenover staan. Het boeddhisme conceptualiseert doodgaan anders, als een constant proces waar geboren worden de andere kant van vormt. Als we ons beeld van de mens en de wereld daardoor laten beïnvloeden kan er ruimte komen voor een mildere verhouding tot de dood. Dan kunnen we dat wat onze geliefde was teruggeven aan al wat is, vol dankbaarheid voor wat ze ons heeft gebracht.

Beste Luc, 

Een mooi stuk, en wat je zegt over de boeddhistische opvatting over de dood is waar – maar vanuit de zentraditie wil ik je toch de volgende anecdote voorleggen:

The Grand Master of a Zen Master died.
Afterwards, one of the disciples of the Zen Master
saw the Master crying, and was very surprised:
 "Why are you crying, Master? Don't you know that
time, life, death are illusory?"
"Yes, I know," answered the Master, "but I loved his
grinning face, and I'll not see it every morning for
a while, so let me cry!"

In zen gaat het er niet om “onze inkadering van deze werkelijkheid te zuiveren” zodat je er op een of andere manier boven komt te staan, en niet meer zo kapot bent van de rampen die een mens kunnen treffen. Zen benadrukt de totale vrijheid om op elk moment totaal jezelf te zijn, met inbegrip van alle emoties die je raken – los van de vraag of dat nu “boeddhistisch verantwoorde emoties” zijn.

André van der Braak

André van der Braak is verbonden met het Zen Centrum Amsterdam
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen:a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl  

Social media