Vukeleku! Word wakker met de VU! Tamar Huiberts

• Auteur: Gastauteur Bodhitv
• Geschreven op: 25-06-2009
• Reacties: 0
• Waardering: 2,7 Sterren
• Tags:
  • Vu essays

Lijden is angst
Door Tamar Huiberts

Het is een zwoele warme zaterdagnacht. Licht aangeschoten, van de drank en van de liefde, fiets ik samen met een goede vriendin richting het kruispunt waar onze wegen voor deze avond zullen splitsen. Dit zijn de avonden waarop wij tot diep in de ochtend nog uren over de zin van het leven nafilosoferen. Vaak weten we aan het einde van het gesprek de moeilijkste probleemstukken van de mensheid op te lossen. Meestal weten we de volgende dag slechts flarden van dit soort gesprekken, en lachen we zelf om de belachelijke ideeën van de avond tevoren. De ochtend na deze zaterdagnacht is anders. Mijn vriendin stelde mij namelijk een vraag die mij niet los laat. Zij vroeg mij dat als ik zo nihilistisch van geest was, hoe kon ik dan tóch belang hechten aan mijn, en andermans bestaan?

Mensen hebben altijd een soort belang die zij ergens aan willen toekennen. Aan bepaald nieuws, een politieke partij, vrienden en familie of gewoon een mooi boek of een leuke film. Mensen zijn in het algemeen voortdurend bezig met het labelen van zaken als wel of niet ‘belangrijk’: ze hechten aan alles dat op hun pad komt. Een belang staat voor waarde. Alles wat in het leven van mensen komt, of het nou abstract of concreet, materieel of immaterieel is, wordt als het ware getaxeerd, op waarde. Vervolgens worden deze ingeschatte waarden mee genomen om te gebruiken in het verdere leven en denken. Uiteindelijk doen mensen dat naar mijn idee altijd in het licht van een bepaald doel dat ze willen bereiken. Mensen zijn voortdurend bezig te bepalen wat dat doel dan eigenlijk is. Geluk? Status of macht?

Terwijl ik het eerste vers over het lijden lees, die Gautama Boeddha heeft geschetst in zijn toespraak, zie ik dat de eerste groepen die het lijden veroorzaken worden verbonden met het bereiken of behouden van een doel, namelijk te blijven leven;

“Dit is, o monniken, de Edele Waarheid van het lijden: geboren worden is lijden, oud worden is lijden, ziek zijn is lijden, sterven is lijden, verenigd zijn met wat ons niet lief is, is lijden, gescheiden zijn van wat ons lief is is lijden, wanneer men iets wenst en het niet krijgt, ook dat is lijden, kortom, de vijf groepen (skandha’s) van het grijpen zijn lijden.” [1]

Geboren om te leven, oud worden om te blijven leven en de dood te ontwijken, ziek zijn om beter te worden en verder te leven en dan weer sterven om in een volgend leven terug te komen en de angst die daarbij gepaard gaat; angst voor de dood. De angst die zorgt voor lijden. Ook het lijden wat veroorzaakt wordt door wel of niet samen te zijn met wat je wel of niet wenst, heeft te maken met een gehechtheid aan het leven. Precies dat is wat hij dan ook zegt in het volgende stuk: de Edele Waarheid van de oorzaak van het lijden is de dorst die blijft leiden tot het leven, het bestaan, maar ook naar het niet bestaan… [2]

Maar waar komt toch die begeerte naar het leven vandaan? En wat bedoelt de Boeddha met het ‘niet bestaan’ in deze stelling? (Hier kom ik later op terug.) Volgens Boeddha is onwetendheid de oorzaak van de gehechtheid aan het bestaan; worden wij voor de gek gehouden door ons empirische bestaan. Ons empirisch bestaan is het enige wat ons kennis en gegevens lijkt te kunnen geven. Vragen waar mensen vandaan komen, of later naar toe gaan kunnen wij nooit stellig beantwoorden, daar zijn we nooit zeker van en dat is beangstigend. Wat nou als we er helemaal niet toe doen? En we dus helemaal niet belangrijk zijn. Maar mijn adem, lichaam en gedachten; daar lijk ik zeker van te kunnen zijn… Die neem ik direct empirisch waar, dus hier kan ik wel waarde en belang aan hechten.

Maar, terug naar het punt, hoe komt het dat wij een voortdurende drang naar doel en zekerheid van dit doel nodig hebben? Als de mens voortdurend de wereld om zich heen op waarde en belang ‘taxeert’, heeft dat te maken met een zoektocht naar Zin. Een probleem wat zich hierbij vormt is dat wij als mensen eigenlijk niet kunnen weten op basis van onze empirische bronnen of dit er wel is, en als wel; wát deze zin dan inhoudt. Volgens mij is dit doel, deze voortdurende zoektocht en het inschatten van waarden en zin van het leven, een vorm van zelfbehoud die voortkomt aan gehechtheid aan het bestaan, en is de invulling hiervan wat de boeddhisten illusie noemen. Lijden, is dan de hoop zin te hebben te bestaan, en er niet zeker van zijn of deze er überhaupt wel is. Ik denk dat veel mensen dit beangstigend vinden, en deze angst een grote oorzaak van het lijden vormt. Als dit verlangen, of begeerte, er niet meer is, dan is er ook geen angst meer om als zelf (g)een betekenis te hebben.

Hier herinnert de Boeddha de monniken Vacchagotta en Ananda aan in het gesprek wat hij met hen heeft[3]. Tijdens dit gesprek vraagt de zwervende monnik Vacchagotta of er een zelf bestaat. De Boeddha blijft hierop zwijgen. Dan vraagt Vacchagotta of er geen zelf is. Ook hierop geeft de Boeddha geen antwoord. Zodra men beseft dat er geen belang of gehechtheid verbonden moet worden met ‘zijn’ of een ‘niet-zijn’ of een ‘zelf’ of een ‘niet-zelf’, dan hoeft men hiernaar niet te vragen. Dan bestaat er geen verlangen naar ‘zin’, maar ook niet meer naar ‘niet-zin’, wat ons de oplossing geeft op de volledige vraag naar de gehechtheid op zowel bestaan als niet bestaan.

Hierdoor is het probleem van onzeker belang, onbestendigheid en on-identificeerbaarheid letterlijk opgelost in de leegte van de gelijkheid met alles wat bestaat. Er rest ons nog één vraag: Heeft het nu nog wel zin, om naar zin te vragen?

Beste Tamar,

Ik heb met genoegen je gepassioneerde essay gelezen. In het Vajrayana-boeddhisme is passie op een positieve manier belangrijk, wanneer ze niet egocentrisch gebruikt wordt. Ze betekent warmte die je op jezelf kunt richten waardoor je vriendelijk tegenover jezelf wordt (mensen zijn vaak heel koud en hard tegen zichzelf), en die je op anderen kunt richten omdat ze hetzelfde verdienen als jij (het wordt dan ook niets voor niets compassie genoemd).

Door je gepassioneerdheid krijgt je betoog gedrevenheid, drive, waardoor het een mooie toon krijgt en bijna vanzelf naar een eindresultaat gestuwd wordt. Het viel me daarbij op dat je in je betoog twee strengen dooreen vlecht. In de eerste plaats dorst, overlevingsdrang, die doordat hij gedwarsboomd wordt (uiteindelijk door de dood) ook angst oproept: je zou dat een onderbuikimpuls kunnen noemen. En in de tweede plaats belang, waarde, zin: je zou dat een hart/hoofdimpuls kunnen noemen. Het zou interessant zijn om die twee te vergelijken en te zien hoe ze overeenkomen en verschillen.

Je betoog leidt je bijna onvermijdelijk naar de derde Edele waarheid: het einde van het lijden. Er is hier zeker sprake van inzicht, zoals je betoogt. Maar het is geen rationeel inzicht. Mijn leraar drukte het zo uit, dat de Boeddha in staking ging. Hij had geprobeerd verlichting af te dwingen, oa door zich totaal uit te hongeren, met bijna agressieve middelen, zag hij nu in.  Door met zitmeditatie te beginnen stopte hij het woekeren van zijn overlevingsdrang op een vriendelijke, maar besliste manier: zitmeditatie is non-agressie. Als je gaat zitten, kan het besef dagen: ik heb het al overleefd. Ik zit hier nu. Het is zo’n verregaand gebaar, dat het ZIN zelf is.  

Meino Zeillemaker

Meino Zeillemaker is verbonden aan het Shambhala centrum Amsterdam
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen:a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl

Social media