Vukeleku! Word wakker met de VU! Suzan Doodeman

Anne Kleisen

• Geschreven op: 25-06-2009
• Reacties: 0
• Waardering: 2,9 Sterren
• Tags:
  • Vu essays

Ben ik het zelf in het diepst van mijn gedachte?
Door Suzan Doodeman

De Boeddha predikte in de vier edele waarheden dat verlossing mogelijk is door middel van het achtvoudig pad, waarin persoonlijke discipline erg belangrijk is. De latere mahayana-traditie ziet naast deze mogelijkheid nog een andere weg naar de bevrijding. Deze weg loopt via de wijsheid. Deze wijsheid is iets anders dan ‘weten’. Het ‘weten’ is een stap in de goede richting, maar verblijft nog steeds in de wereld van de tweeheid, terwijl volgens deze traditie uiteindelijk in essentie alles een is. De  uiteindelijke eenheid van het al manifesteert zich in de ervaring dat alle dingen in essentie leeg zijn. Leegte betekent niet dat er uiteindelijk niets is. De leegte zelf is namelijk ook leeg. ‘Alles is leegte’ is een manier om uit te drukken dat er geen vaststaande entiteiten bestaan die onafhankelijk van de rest van de wereld bewegen.

Wij zijn geneigd over onszelf te denken dat wij een losse entiteit zijn, die wellicht aan de buitenkant onder invloed staat van de buitenwereld, maar in essentie hetzelfde blijft. De gedachte aan een zelf in ons, houdt ons af van de waarheid van de leegte, maakt ons onwetend. Zolang we vasthouden aan het idee van zo’n zelf, blijven we denken in dualiteiten. Er is dan altijd een ik en een niet-ik. Jij kan dit lezen, omdat jij een onderscheid kunt maken tussen jezelf en het papier, tussen het papier en al het andere in je blikveld, tussen het ene woord en het andere. Kortom: jij kan dit lezen bij de gratie van dualiteit. Het idee dat taal iets zegt over de werkelijkheid is een idee ontsproten uit dualiteit. De uiteindelijke wijsheid van de leegte is dan ook niet in woorden uit te drukken. Het is een ervaring van de essentiële zoheid (suchness) van alles, die niet in het denken te vatten is. Pas als de taal, het denken, het zelf is afgeworpen en alle tegenstellingen zijn overstegen is de ervaring van de grenzenloze leegte van het al te realiseren.

Uiteindelijk is wijsheid niet te bereiken door middel van taal. Taal kan ons echter wel op weg helpen de onwetendheid op te heffen. Een inzicht verworven door middel van een tesktuele uitleg kan het begin vormen van de weg naar wijsheid. Het idee van een onafhankelijk, uniek ‘zelf’ in de dingen veroorzaakt onwetendheid. Met de uiteindelijke eenheid van leegte in het achterhoofd kunnen we begrijpen dat het vasthouden aan het zelf het begin van duaal denken vormt. Om een stap te kunnen zetten in de richting van wijsheid is het nodig om in te zien dat er geen blijvend zelf is.

Waarom denken wij dat wij een zelf hebben? Kunnen we het zelf zo benaderen dat we inzien hoe het zelf er niet kan zijn? In zijn basiswerk over het boeddhisme schrijft Schumann: “De toehoorders worden slechts door de melodie betoverd, zolang ze haar als een bezielde klankeenheid ervaren. Als ze zich van de afzonderlijke tonen bewust worden is de betovering voor hen doorbroken.” (199) Hierdoor geïnspireerd zal ik een poging doen het zelf van zijn betovering te ontdoen.

Ik zie de wereld in verhouding tot mijzelf, tot wat ik mijn ‘ik’ noem. Ik maak onderscheid in de dingen die waarneem. Ik maak categorieën, zoals: dit gaat mij aan, dat gaat mij niet aan. Als ik spreek over anderen noem ik hen mijn moeder, mijn collega, mijn vriend. Ik leg verbanden die voor mij logisch zijn. Zo kan ik de wereld voor mezelf trachten inzichtelijk te maken of in elk geval behapbaar houden. Het zelf geeft aan in welke richting de dingen geïnterpreteerd kunnen worden. Het zelf vormt kaders, ziet overeenkomsten en verschillen. Het zelf is dan een hulpstuk om mij een plaats te geven te midden van alle dingen en alle dingen een plaats te geven ten opzichte van mijzelf. Zo bekeken kan ik bedenken de kaders en categorieën, die ik in het leven heb geroepen en overneem van mijn omgeving, misschien wel mijn zelf bepalen. De categorieën zijn er dan niet alleen om mij te helpen, maar dringen ook door tot in mij. Mijn zelf is ook maar een kader, een categorie die bestaat bij de gratie van de handeling van interpretatie die het zelf uitvoert. Kortom: als ik de wereld indeel door middel van interpretatie, is dan wat ik het zelf noemen niet ook een gevolg van interpretatie?

Wat noem ik mijn zelf? Voor nu ga ik er dan vanuit dat mijn zelf is wat ik als mijn zelf ervaar. Het zelf is datgene dat mij maakt tot wie ik ben, dat maakt dat ik niet dezelfde ben als een ander. Het zelf is datgene dat mij uniek maakt. Wat ervaar ik als mijn zelf? Mijn lichaam, mijn naam, dat is niet mijn zelf. Mijn gedachten zijn niet mijn zelf. Mijn eigenschappen zijn niet mijn zelf. Is mijn zelf misschien al deze zaken bij elkaar: lichaam, naam, gedachten, eigenschappen, verlangens, hoop, herinneringen, familie, persoonlijke geschiedenis? Dit alles vormt de manier waarop ik het leven zie en ermee omga. Het bepaalt mijn handelen en vormt mijn identiteit. Ik noem het mijn zelf.

Hoewel ik me daar niet erg bewust van ben, is mijn zelf dus een samengesteld geheel. Ik heb slechts enkele onderdelen genoemd, maar het is duidelijk dat er allerlei zaken zijn die invloed hebben op wie ik ben. Al deze zaken komen ergens vandaan. Zelfs mijn eigenschappen zijn te ontleden. Een deel is overgeërfd: ik lijk bijvoorbeeld erg op mijn opa. Een ander deel is ontwikkeld door omstandigheden, bijvoorbeeld doordat ik de middelste van drie kinderen ben. Mijn liefde voor kamperen heb ik meegekregen van mijn ouders en mijn spilzucht juist door tegen hun opvoeding af te zetten. Door op deze manier naar mijzelf te kijken, kom ik tot de conclusie dat wie ik ben het gevolg is van allerlei oorzaken die buiten mij liggen. Er is niet iets in mij dat daar spontaan ontstaan is. Er is niet iets in mij, een ziel of een geest, die los staat van de wereld van oorzaak en gevolg. Ben ik dan niet uniek? Jawel, want er zijn er geen twee van mij. De reden dat ik uniek ben is echter niet omdat ik een unieke ziel heb die blijvend is, maar omdat ik een unieke optelsom ben van alle factoren die mij maken. Ik ben een manifestatie van de wereld van oorzaak en gevolg.

Dit inzicht neemt niet weg dat ik nog steeds denk in een onderscheid tussen mijzelf en de rest van de wereld. Dit is echter wel een aanzet tot het inzien van het niet-bestaan van een zelf, tot het inzien van een eenheid. De wereld waarin slechts beweging is, die van oorzaak en gevolg, zou kunnen leiden tot een inzicht in de leegte van het al. Om met de metafoor van Schumann te spreken denk ik dat het zeer moeilijk is de tonen echt afzonderlijk te beluisteren. Wat ik hier heb willen weergeven is dat het mogelijk is om vanuit het idee van een zelf, dat diep in mijn denken verankerd ligt, te komen tot het idee van een niet-zelf. 

Beste Suzan, 

Leegheid (sunyata) is een zeer moeilijk en subtiel boeddhistisch begrip - een waar filosofisch mijnenveld. Je hebt het jezelf niet gemakkelijk gemaakt door hierover te schrijven – erg dapper! Een paar filosofische kanttekeningen:
-       je schrijft dat volgens het Mahayana “alles in essentie een is” , en je spreekt over “de uiteindelijke eenheid van het al”. Maar volgens het Mahayana zijn de dingen in essentie helemaal niets – niet een, niet veel, zelfs niet leeg. De vraag naar de essentie van de dingen is een verkeerde vraag (ongeveer zoals de vraag naar de kleur van een elektron een verkeerde vraag is – elektronen hebben helemaal geen kleur).
-       Je schrijft dat “alle dingen in essentie leeg zijn”. Volgens Nagarjuna zijn alle dingen “leeg van essentie”. Leegheid is altijd leegheid van iets: een kern, een identiteit, een essentie.
-       Het idee van het afwerpen van taal en denken om zo “de ervaring van de grenzenloze leegte van het al te realiseren” is een romantische mystieke notie die je vaak tegenkomt als westerlingen over boeddhisme spreken, vooral over zen. Maar zen is geen mystiek. Zenmeester Dōgen (1200-1253) benadrukt dat de leegheid van de dingen, oftwel hun essentiële zoheid, juist via taal en denken kan worden ervaren en uitgedrukt – verlichting is helemaal geen bijzondere ervaring voorbij taal en denken maar juist het oplichten van de dingen in taal en denken zelf.André van der Braak

André van der Braak is verbonden met het Zen Centrum Amsterdam
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen:a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl 

Social media