Vukeleku! Word wakker met de VU! Janine Vink

• Auteur: Gastauteur Bodhitv
• Geschreven op: 24-06-2009
• Reacties: 0
• Waardering: 3 Sterren
• Tags:
  • Vu essays

Interbeing: zijn in verbondenheid, als één van de golven in het water
Door Janine Vink  

Ik zit bij een waterval in Noorwegen en doe mijn ogen dicht. Ik voel mij één met het water en alles om me heen. Ik ben stil, omdat er niks valt te zeggen. Het valt niet in woorden te bevatten, maar af en toe kan je spontaan loskomen van je vastgeroeste zelf. Je bent op zo´n moment de waterval, zonder dat je  precies beseft wat er gebeurt. Misschien dat ik op zulke momenten durf los te laten omdat ik dan besef dat ik als mens één van de golven ben in het water van het zijn. Ik ben mezelf, maar deel van alles om me heen. .Op sommige momenten ervaar ik dus het wegvallen van een eigen zelf. Dit veronderstelt een verandering in mijn bewustzijn, mijn waarneming. Ik kijk tenslotte anders naar dingen als ik mijn zelf verbonden zie met de natuur om mij heen. Ik ben veranderd, niet meer hetzelfde als ik daarvoor was. in het boeddhisme gaat dit nog verder: men spreekt er over het niet-zijn en niet-zelf.  Nu ervaar ik af en toe wel dat ik niet altijd dezelfde ben en het wegvallen van het zelf.Toch spreek ik hier over ‘ik’ en ‘zelf’ die dit ervaart.  Hoe zit dat nou eigenlijk? kan ik nog wel spreken over een eigen ´ik´ of ´zelf´?

Milindapanho is een boeddhistisch geschrift dat het niet-zijn beter kan uitlegt. Het gaat over een monnik Nagasena die in gesprek is met koning Milinda. Koning Milinda vraagt in dat verhaal een monnik om zijn naam. De monnik antworrdt antwoordt: ‘ Nagasena word ik genoemd, koning. Met Nagasena, koning, spreken mijn medemonniken mij aan. Maar of mijn vader en moeder mij nu de naam gaven van Nagasena of Surasena of Virasena of Sihasena, het is niettemin, koning, maar een aanduiding, een aanroep, een manier van uitdrukken,- alleen maar een naam, dit Nagasena, want een persoon is hierbij niet te vinden.’[1] Ik kan begrijpen dat een naam volgens Nagasena slechts een aanduiding is, maar dit veronderstelt nog niet het niet-zijn van Nagasena. In de tekst wordt deze radicale visie wel gesteld. Dat gebeurt aan de hand van de metafoor van de wagen. Alle onderdelen van een wagen zijn per onderdeel gezien niet de wagen zelf. Alle onderdelen bij elkaar maken ook nog niet de wagen. Maar de wagen is ook niet iets dat buiten de onderdelen omgaat. Het is op grond van de onderdelen van de wagen: de wielen, het stuur, de as, het trektuig en de andere onderdelen waaruit de wagen bestaat, dat de aanduiding, de uitdrukking, het label met de naam wagen bestaat. Zo is dat ook met de persoon. De persoon bestaat uit vijf khanda’s: lichaam, emoties, waarneming, wilsimpulsen en bewustzijn. Alleen het lichaam is niet de persoon, de vijf khanda’s maken ook niet de persoon, maar er is ook niks wat er buitenom gaat. In absolute zin is er dus geen persoon te vinden, er is slechts een naam. Wij zijn dus niet, omdat er alleen de khanda’s zijn, valt er dan nog wel te spreken over zijn?

Wat betreft het spreken over zijn kan ik mij aansluiten bij Thich Nhat Hanh. In zijn boek ‘Vorm is leegte, leegte is vorm’, spreek hij over leegte als ‘leegte van een afzonderlijk of vast zelf: noch mensen noch andere dingen hebben een onveranderlijke identiteit, zij bestaan alleen in onderlinge afhankelijkheid van andere dingen.’[2] In absolute zin kan ik dus niet spreken van ‘zijn’, omdat dit een afzonderlijk zelf veronderstelt. Ik besta uit verschillende elementen die afhankelijk van elkaar zijn en deze dingen zijn weer afhankelijk van de dingen om mij heen. Mijn emoties veranderen bijvoorbeeld door de dingen die ik om me heen zie. Je zou dus denken dat er gesproken kan worden over een veranderlijk zijn. Zo denkt Thich Nhat Hanh ook. Hij komt met de zelfbedachte term interzijn. Hij zegt hier zelf over: ´ If you are a poet, you will see clearly that there is a cloud floating in a sheet of paper. Without a cloud, there will be no rain; without rain, the trees cannot grow; and without trees, we cannot make paper. The cloud is essential for the paper to exist. If the cloud is not here, the sheet of paper cannot be here either. So we can say that the cloud and the paper inter-are.´[3] Het is de relatie, de afhankelijkheid en relatie tussen dingen die ervoor zorgt dat een gesloten identiteit, een absoluut zelf onmogelijk wordt.  Ik kan volgens deze monnik slechts spreken over een afhankelijke en veranderlijke ik, een ik in verbondenheid

Omdat er geen onveranderlijk zelf is, kunnen we niet spreken van een absoluut zelf. Dat onderschrijf ik. Maar ik denk dat er wel van een relatief zelf is. De Boeddha bevestigt dan ook niet het bestaan van een zelf, maar hij weigert ook om het bestaan van het zelf te ontkennen. Zo was er een zwervende monnik Vacchagotta die ooit naast de Boeddha ging zitten. ´Naast hem gezeten, sprak de zwervende monnik tot de verhevene het volgende: “Is er, o Gautama, een zelf?” Toen hij aldus gesproken had, zweeg de Verhevene. “ Maar is er dan, o Gautama, geen zelf?” En ten tweeden male zweeg de Verhevene. Toen stond de zwervende monnik Vacchagotta op van zijn zitplaats en vertrok.´[4] Het lijkt er dus op dat er zowel wel als niet zelf is. Ik denk dat we dat zo kunnen opvatten dat er geen absoluut zelf is, maar wel een relatief zelf. Dit zien we ook al terug in interbeing. Je kan wel spreken over zijn, maar een enkel over relatief zijn, een zijn in verbondenheid. Zelfs als we kijken naar Milindapanho zien we dat we wel van een persoon kunnen spreken, maar slechts op grond van de vijf khanda´s. Dit is slechts een naam voor een veranderlijk zijn.

Ik denk dat we hieruit kunnen concluderen dat we het ‘zijn’ niet volledig hoeven te vernietigen. Wel moeten we weten dat datgene wat het dichtst bij een absoluut zelf komt slechts in het nu is, als het brandpunt waar alle verschillende lijnen van wat wij ons zijn noemen elkaar raken. Echter, seconden later is het brandpunt alweer verschoven, want we bestaan wel uit veranderlijke elementen en kunnen niet bestaan zonder afhankelijkheid en verandering in en tussen verschillende elementen zowel in als buiten onszelf. Een absoluut zelf buiten het nu om moet naar mijn idee wel verworpen worden. Natuurlijk zijn we wel op een bepaalde manier, maar het is slechts een naam voor de elementen waaruit we bestaan. We moeten dus gaan spreken over een afhankelijk en veranderlijk zijn, een relatief zijn.  Ik vind daarom dat we inderdaad moeten gaan spreken over een interzijn, een zijn in verbondenheid. Zo zijn we weer terug bij de waterval. Ik ben de golf, relatief gezien dan, want eigenlijk ben ik in absolute zin het water, waar de golf een deel van uitmaakt.

Beste Janine,

Ik vond dit een essay waarin intuïtie gepaard gaat met logica: een zeer gelukkig huwelijk. De relatieve en absolute waarheid zijn vaste categorieën in de Madhyamaka-leer van de grote Nagarjuna, en er wordt ongeveer mee gewerkt zoals jij ermee werkt. Deze leer borduurt voort op de Hart-soetra; waarvan de belangrijkste zin luidt: “Vorm is leegte, leegte is ook vorm.”
Ook “de golf en het water” is een bekend boeddhistisch motief, de grote dichter en yogi Milarepa gebruikt dit thema om er een jongen meditatie-instructie mee te geven. Je bent in absolute zin het water, maar in relatieve zin de golf, inderdaad! Als je niet uit Thich Nhat Hanh citeert, ben je op een inwendige goudmijn gestuit.

Een zin die ik anders zou schrijven, gaat over de skandha’s: “maar er is ook niks wat er buitenom gaat.” (Ik denk dat veel scholen er zo tegenaan kijken). Dit is Abidharma, boeddhistische psychologie. Je zou de skandha’s ook kunnen zien als de golf, of eigenlijk vijf golfjes. Maar dan moet er ook water zijn: een “buitenom”. In deze zienswijze gaat het om de gaten tussen en in de skandha’s, de achtergrond zogezegd. Als er gaten vallen – zoals in meditatie bijvoorbeeld – zie je daarin of daardoor de dingen zoals ze zijn. Maar meestal beleven we de skandha’s, onze persoonlijkheid, als een naadloos geheel, dankzij een zekere paniek. Het moeten verregaande meditatoren geweest zijn die ze apart konden karakteriseren en ze zien zoals de Boeddha dat deed: als vijf “hoopjes”. In het verhaal gebruikte de Boeddha aarde om met vijf hoopjes de skandha’s aan te geven – met water zou dat wat moeilijker gaan, al klinkt “vijf golfjes” wel leuk. Ze zijn ook dynamisch, het zijn vijf stappen die we, volgens de zelfde zienswijze, in een fractie van een seconde zetten. Daarna stort het hele skandha-bouwsel weer in elkaar, zodat we opnieuw moeten beginnen: een, twee drie, vier, vijf! Enzovoort.  

Tenslotte ben ik heel blij dat je het zijn niet volledig wilt vernietigen. Er zijn scholen die dat wel willen, maar mijn school vindt dat een beetje nihilistisch. Hij kent “zijn” toe aan boeddhanatuur, de verlichte aard die alle wezens delen. En boeddhanatuur is nuheid, geen twijfel over mogelijk.    

Meino Zeillemaker

Meino Zeillemaker is verbonden aan het Shambhala centrum Amsterdam
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen:a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl

Social media