Vukeleku! Word wakker met de VU! Elke Hauser

• Auteur: Gastauteur Bodhitv
• Geschreven op: 23-06-2009
• Reacties: 0
• Waardering: 2,8 Sterren
• Tags:
  • Vu essays

Wees maar gewoon je niet-zelf
Door Elke Hauser 

Stel we moeten iets doen wat spannend is of hebben binnenkort een ontmoeting waarvoor we zenuwachtig zijn, een sollicitatiegesprek, een eerste date, etc. Vaak is er iemand die ons zegt: “Ach, maak je geen zorgen, als je maar jezelf blijft komt het wel goed.”

Bekende woorden, maar wat houden ze eigenlijk in? We moeten onszelf blijven. Wat is dat zelf, dat we volgens dit advies vooral niet uit het oog moeten raken? Daar zijn vele antwoorden op: Onze persoonlijkheid, onze wensen of voorkeuren, onze kern of essentie, dat wat ons tot persoon maakt. Een eenduidig antwoord op deze vraag lijkt problematisch.

Voor veel boeddhisten is echter de vraag op zich al problematisch. Kunnen we wel spreken van een zelf, zouden zij als tegenvraag bieden. Vanaf de vroegste stroming, het Theravada boeddhisme, verwerpt het boeddhisme het bestaan van ‘een zelf’.[1]

Niets in de wereld heeft een blijvende kern, een permanente substantie, een essentie. Neem bijvoorbeeld dit essay. Als we zeggen ‘dit essay’, waar verwijzen we dan naar? We zouden kunnen zeggen een bundeltje woorden, een stuk tekst, een gedachtegang van de schrijfster. Maar het is veel meer dan dat, zou een boeddhist zoals Thich Nath Han zeggen. Het is ook de pen en het toetsenbord waarmee het geschreven en uitgewerkt is, de stralen van een heerlijk zonnetje dat op mij scheen terwijl ik het schreef, het eten dat ik at terwijl ik het schreef, de boer die de groente verbouwde die ik at, etc.

Benoemingen als ‘dit essay’ koppelen een bundel woorden los van al deze genoemde factoren. Door deze loskoppeling creëren we een entiteit. In werkelijkheid bestaat de losgekoppelde entiteit, zoals dit essay op de computer, niet maar blijft alles met elkaar verbonden. Er zijn geen losse entiteiten te onderscheiden. We kunnen dus al helemaal geen kernen of ‘zelven’ van dingen benoemen.

Zoals dingen geen kern hebben, hebben ook mensen hebben geen zelf. De vijf skandha’s, lagen waaruit een mens bestaat, zijn: vorm, voelen, perceptie, impressie en bewustzijn. Samen noemen wij dit het zelf of het ego, maar in feite is dit slechts een benaming. Dus alles in de wereld, mensen en dingen, zijn zonder kern, leeg, aldus de boeddhistische antropologie.

Dit ontkennen van een kern lijkt te leiden naar een nihilistisch wereldbeeld. Toch is het boeddhisme niet (zomaar) nihilistisch te noemen. Nagarguna, een denker uit het Mahayana boeddhisme, zegt dat de leegte van de dingen niet opgevat moet worden als een niet-zijn. Het is slechts de afwezigheid van een ‘eigen wezen’ wat het leeg maakt. Hij beschouwt de leegte als midden tussen alles en niets.[2]

Ook de Tibetaanse boeddhist Sogal Rinpoche meent dat we van nature zonder essentiële substantie zijn. Wij, als mensen en ook alle fenomenen om ons heen, zijn leeg en vrij van dualistisch denken. Zo is alles verbonden en gelijk.

Maar waar komt dan onze ervaring een ‘ik’ te zijn vandaan? Vanuit de Westerse wijsbegeerte stelde Descartes als eerste, onbetwijfelbare feit: “Ik denk dus ik ben.” Zoals we hierboven al lazen is dit voor menig boeddhist juist uiterst betwijfelbaar. Zij zouden stellen: “Ik denk dat ik ben, maar in werkelijkheid is er alleen de gedachte.”[3]

Maar als er slechts de gedachte is, slechts gewaarzijn en verder niets, wat is er dan dat denkt of wat is er gewaar? Wat is datgene gewaar? Karma Lingpa, een Tibetaanse yogi uit de veertiende eeuw, legt het uit aan de hand van een metafoor van een zon die opkomt. Wanneer wij geloven in de dualistische en verstrooiende projecties van onze geest zal deze zon opkomen in een bewolkte atmosfeer. Maar het zuivere bewustzijn komt op in het lege, wolkenloze hemelruim en neemt de wereld direct waar, zonder dualistische projecties.[4]

Nu blijf ik mij toch afvragen, wie of wat deze zon dan is. Dat zijn wij die schouwen en het geschouwde is de wereld. Zo bezien impliceert het dat er een schouwend subject is en een geschouwd object. Maar dit subjectobject-denken is precies wat boeddhisten enkel als relatief waar beschouwen. Zij zijn genoodzaakt om in, zij het subtiele, onderscheidingen als subject en object te spreken omdat de absolute non-dualiteit die ten grondslag ligt aan de werkelijkheid niet in woorden is uit te drukken.[5] Maar toch kunnen we deze non-dualistische ware werkelijkheid wel kennen, door het te ervaren tijdens het beoefenen van meditatie, zo zeggen de boeddhisten.

Maar wat nu als we deze ervaring nooit zullen meemaken en het nooit op een andere wijze zullen inzien? En wat betekent dit ontkennen van een zelf in ons dagelijks leven? Wat moeten we de volgende keer bij een belangrijke ontmoeting, een sollicitatiegesprek, een date of iets dergelijks? Zonder ‘zelf’ kunnen we ‘onszelf’ niet zijn. Maar wat moeten we dan zijn? “Wees gewoon maar je niet-zelf, dan komt het wel goed.” Of kunnen we beter zeggen: “Wees maar gewoon.”

Beste Elke, 

Het Theravada boeddhisme verwerpt het bestaan van ‘een zelf’, en moedigt aan omdoor aktief onderzoek te ontdekken dat het zelf een illusie is. De zenmeesters verwerpen ieder idee waar we ons aan vast kunnen houden, of dat nu het idee van een zelf is (de meeste niet-boeddhisten) of het idee van niet-zelf (de meeste boeddhistische beoefenaars).
Je schrijft “zonder zelf kunnen we onszelf niet zijn” – maar dat is precies waar zen ons toe aanspoort: iedere situatie ten volle aangaan vanuit een spontane authenticiteit – niet gehinderd door gedachten over zelf of niet-zelf. Zenmeester Linji (d. 860) spreekt over “de Ware mens zonder rang of stand, die elk moment de poorten van ons gelaat in en uitgaat”. Hij moedigt zijn leerlingen aan om vertrouwen te hebben in deze Ware mens, die niets anders is dan wat we zelf van moment tot moment zijn. Wanneer je in je volgende sollicitatiegesprek of date deze Ware mens aan het woord laat kan je niets gebeuren.  

 André van der Braak

André van der Braak is verbonden met het Zen Centrum Amsterdam
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen:a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl 

Social media