Vukeleku! Word wakker met de VU! Ashni Loetawan

• Auteur: Gastauteur Bodhitv
• Geschreven op: 23-06-2009
• Reacties: 0
• Waardering: 3 Sterren
• Tags:
  • Vu essays

Bananenplant
Door Ashni Loetawan 

Niet lang geleden vierde ik mijn verjaardag. Op de vraag van mijn vrienden wat ik voor mijn verjaardag wilde, antwoordde ik dat ik graag wat plantjes zou willen krijgen. En specifiek planten die weinig onderhoud zouden vergen. De reden hiervoor namelijk is dat ik twee jaar geleden twee kleine cactusjes had gekocht en deze in een mum van tijd vergingen van prachtig groen naar verdord bruin. (‘Cactussen?! Dat zijn toch plantjes die je in de zon zet en slechts eens in de zoveel tijd wat water geeft? Hoe kunnen die nou doodgaan?’). Ik gaf de hoop niet op om een woonkamer vol groen te hebben en bedacht na twee jaar naar bruine cactussen gekeken te hebben wel wat nieuws te kunnen gebruiken. Ik kreeg een prachtige kleine bananenplant met mooie groene bladeren. Ik zocht netjes op internet informatie op hoe ik deze plant moest verzorgen en volgde keurig de adviezen op. Vijf weken later waren alle bladeren op één na afgestorven.

Hoe kan het dat terwijl ik zo mijn best doe om deze plant te behouden en wellicht er zo goed voor zorg dat zij vruchten gaat geven, zij niet blijft bestaan maar toch vergaat? Het eerste wat mij te binnen schoot was dat dit waarschijnlijk één van de mysteriën des levens is, met  andere woorden, ik dacht ‘huh, hoe kan dit nou?’, haalde mijn schouders op en accepteerde wat er was gebeurd. Maar, bedacht ik mij snel hierna, zit ik niet vast in een soort unilateraal causaliteitsdenken? Ik doe het ene – de plant water geven - en verwacht een tweede – een plant die zal groeien en vruchten zal voortbrengen. Met in mijn achterhoofd dat na jaren door mij verzorgd te zijn en een stabiel bestaan te hebben gehad, de plant uiteindelijk zal vergaan.

Ik handelde met het hebben van bepaalde verwachtingen en de meest prangende verwachting was dat mijn plant zou bestaan, een tijdlang hetzelfde zou blijven alvorens na jaren te sterven. In het Westen, wat ingebed is in de de joods-christelijke traditie en gefundeerd door het denken van grote filosofen zoals Descartes en Kant, overheerst de notie dat het leven lineair verloopt met een begin (geboorte), tussenstuk (leven) en einde (dood). De plant groeit en verandert door de jaren heen geestelijk en fysiek. Maar gepaard met deze veranderingen is er sprake van een constant bestaan in tegenstelling tot constant ontstaan en vergaan.

Dit bracht mij meteen terug naar de woorden van de boeddhistische meester Huineng uit de Platform-sutra: ‘Zolang jullie niet resoluut breken met [zulk scholastisch] geredetwist, blijven jullie valse voorstellingen produceren over ‘de dingen en het ik’, en komen jullie niet los van de vier kenmerken [van alle verschijnselen: ontstaan, bestaan, verandering en dood]’ (in: Bor & Van der Leeuw, 2008:483).

Door te vertrouwen op kennis voortvloeiende uit zintuiglijke waarneming (het ‘zien’ groeien van de plant) en de rede, ontstaan er valse voorstellingen. Er wordt gepoogd van buitenaf iets zinnigs te zeggen over de dingen, waarbij er projecties en impressies worden gecreërd . Door het spreken over de bananenplant, ikzelf en de handelingen die ikzelf verricht, creër ik dualiteit in het denken. Hierbij ken ik aan mijzelf en aan de plant een eigen wezen toe, die op verschillende wijze en onafhankelijk van elkaar voortbestaan. Om tot een werkelijkheidsbeeld te komen vrij van valse voorstellingen, is het noodzakelijk om afstand te doen van denkbeelden die gebaseerd zijn op dualiteit.

Ik realiseerde mij dat ik mijn bananenplant beschouwde als een quasi-zelfstandig wezen die, een lineair verlopend proces doormaakt van ontstaan-bestaan-vergaan-dood. Maar klopt dit beeld wel? Is het correct om te zeggen dat bij de plant of bij de mens er sprake is van een constant proces van ontstaan wat leidt naar bestaan en dit op zijn beurt weer naar vergaan tot de uiteindelijke dood erop volgt? Is er wel een ‘bestaan’, een stabiele periode waarin het ontstane een constant bestaande is geworden en later plotseling tot verandering overgaat? Een bestaande gedefineerd als een ontstaan van iets wat voor bepaalde tijd constant blijft lijkt mijn inziens tegenstrijdig. Zulk bestaande zou dan een tijdelijk zijnde zijn. Er kan geen sprake zijn van een zijnde als deze ontstaan is, want dit ‘zijnde’ is zodanig geworden en is van oorsprong geen op zichzelf staand iets. Hetgeen wat aan verandering onderhevig is, kan geen zijnde of bestaande zijn.

Het lineair proces wat ik dacht te zien bij mijn plant, van ontstaan-bestaan-vergaan, was een illusie. Er was geen sprake van het aspect bestaan als een stabiele periode. Het moment dat mijn plant was ontstaan, was deze bezig te vergaan. En door deze voortdurende veranderingen kan mijn plant ook geen eigen op zichzelfstaand wezen zijn. Zoals de boeddhistische Nagarjuna zegt in ‘De basisverzen van de Leer van het Midden’, is alles momentaan omdat het veroorzaakte noodzakelijk vergaat en het vergaan geen oorzaak heeft. En is de bananenplant voortdurend aan het ontstaan en vergaan (Nagarjuna,1977:24).

Het voortdurende ontstaan en vergaan heeft niet alleen betrekking op mijn bananenplant, maar op alle dingen en verschijnselen. Nagarjuna stelt dat dat de essentie van alles leegte is. Het begrip leegte betekent hier de afwezigheid van een eigen wezen of eigen zijn. Een ding heeft een eigen wezen wanneer het niet ontstaat, niet vergaat, van niets afhankelijk is en niet in relatie staat tot iets anders (Bor & Van der Leeuw, 2008:70). Als de dingen zouden bestaan op grond van een eigen wezen, redeneert Nagarjuna, dan zouden de dingen zonder oorzaken en voorwaarden zijn. Dit spreekt het concept van oorzaak en gevolg tegen, aangezien alles dat ontstaat en vergaat afhankelijk van elkaar is. ‘Omdat er geen ding te vinden is dat niet in afhankelijkheid ontstaan is, daarom is er ook geen ding te vinden dat niet leeg is’ (Nagarjuna,1977:24) .

Door te beseffen dat alle verschijnselen leeg zijn en geen eigen natuur hebben, komt het boeddhistische inzicht dat alles vergankelijk is. Dingen ontstaan en vergaan of worden belemmerd om tot ontstaan te komen. Er is geen bestaan, alleen constant ontstaan en vergaan. Hierdoor is alles constant vergankelijk. 
Ondertussen zie ik tot mijn verbazing dat binnenin het enige overlevende bananenblad zich een nieuw bananenblad ontvouwt...

Hallo Ashni,

Ontroerd raakte ik tijdens het lezen van je essay met name door de laatste woorden dat zich binnenin het enige overlevende bananenblad zich een nieuw blad ontvouwt.
In het voortdurende proces van veranderende natuur zijn de drie basiskenmerken van bestaan zichtbaar. Natuur brengt ons daar in alle eenvoud mee in contact.
Je hebt het je denk ik niet makkelijk gemaakt door de theorie als uitgangspunt te nemen en je eigen ervaring daarvan afhankelijk te maken.  
Ik wil graag weten of de ervaring tot nieuwe inzichten heeft geleid,
Heb je een ander perspectief ontwikkeld waarmee je naar het bestaan en de vergankelijkheid ervan kijkt?
Ik hoop dat we hierover kunnen uitwisselen als we elkaar ontmoeten!

Lees ook eens Stephen Batchelor ,Boeddhisme zonder geloof o.a. het hoofdstuk Leegte

Ingrid Dassen 

Ingrid Dassen beoefent vipassana 
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen:a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl 

Social media