Boeddhisme voor de elite

• Auteur: Luc Carrière
• Geschreven op: 07-05-2009
• Reacties: 1
• Waardering: 3,1 Sterren

Boeddhisme in het Westen is natuurlijk heel anders dan dat in Azië. Maar wat voor soorten boeddhisme zijn er eigenlijk in het Westen, en hoe zijn die in te delen?

Twee of drie boeddhismen
Vaak wordt gesteld dat er in het Westen twee types boeddhisme bestaan: een allochtoon en een autochtoon boeddhisme. Het allochtone boeddhisme is meer gericht op het land van herkomst en de cultuur van de deelnemers. Rituelen, gedragsregels en culturele praktijken staan centraal. De Thai, de Tibetanen en de Vietnamezen hebben allemaal hun eigen centrum. Het autochtone boeddhisme daarentegen wordt aangehangen door een blanke elite en richt zich meer op de leer en de meditatie. Die twee vormen leiden meestal een gescheiden bestaan.

Boeddhologe Jan Nattier maakt een iets subtieler onderscheid en plaatst naast deze ideaaltypen nog een derde, die van het ‘missionair boeddhisme', hoofdzakelijk de Soka Gakkai beweging. Deze beweging staat bekend om zijn missionaire activiteiten. Er wordt bij Soka Gakkai niet gemediteerd, maar gechant; het mantra ‘nam yo renge khyo' wordt opgezegd. Dit artikel richt zich echter uitsluitend op het autochtone boeddhisme.

Autochtone, of zoals Natier hen noemt ‘elite-boeddhisten' hebben vaak de volgende eigenschappen:
-Blank;
-hoog opgeleid;
-afkomstig uit de babyboom-generatie;
-relatief libertair;
-gericht op leven in de maatschappij en dan ook nauwelijks monastiek;
-veel nadruk leggend op meditatie;
-vaak vegetarisch etend;
-niet of nauwelijks gericht op aanbidding;
-individualistisch;
-gericht op persoonlijke voldoening;
-waarde hechtend aan de eigen vrije keuze.

Zoals gezegd zijn elite-boeddhisten vaak van de babyboom-generatie. Natier twijfelt dan ook of dit boeddhisme wel zal overleven in het Westen, omdat er minder nieuwe aanwas is uit de daarop volgende generaties. Die dreiging maakt het relevant om die nieuwe generatie elite-boeddhisten, die er zeker wel is, eens verder te onderzoeken.

Afgelopen winter deed ik dit, tijdens het Buddhist Youth Festival. Hier kwamen jonge Europese boeddhisten samen voor meditatie en ontmoeting. Het bleek dat deze jonge boeddhisten niet al te veel verschillen van de vorige generatie.

Onderzoeksresultaten
Twee derde van de bezoekers woont in grootstedelijk gebied en 80% studeert in het hoger onderwijs of heeft dit reeds afgerond. 60% van de stemgerechtigden stemden de laatste keer links, 25% stemde niet en slechts 15% stemde op een midden- of rechtse partij.

60% bezoekt een sangha (boeddhistische gemeenschap), vooral degenen die erg actief bezig zijn met meditatie. Er wordt überhaupt veel gemediteerd, 80% beoefenent meditatie en 50% vier keer per week of vaker. Naast meditatie en bezoek aan de sangha lijkt het boeddhisme voor de jongeren vooral een mentaliteit in te houden. Er wordt gezegd dat men wijze ideeën (40%) en liefdevolle (30%) of kalme (20%) emoties incorporeert. Voor 10% betekent boeddhisme zelfs ‘gelukkig zijn'.

Waarom boeddhisme?
Voor 20% waren boeddhistische ideeën doorslaggevend om aan het boeddhisme te beginnen, voor 25% was het de ‘therapeutische' uitwerking. Voor 20% was herkenning de belangrijkste factor. 15% zegt het boeddhisme te beoefenen omdat hun ouders het ook doen. Voor één bezoeker van het festival was het oppakken van het boeddhisme de vrucht van reeds verzameld karma.
De boeddhistische jongeren passen goed in het geschetste beeld van het elite-boeddhisme en lijken daarin dus weinig af te wijken van de vorige generatie, de babyboomers. Ook zij lijken te behoren tot de elite, gezien het linkse stemgedrag misschien eerder tot de culturele dan tot de economische elite.

Piramide van Maslow
We hebben gezien dat veel van de westerse boeddhisten behoren tot de elite, zowel de volwassenen als de adolescenten. Maar waarom is de boeddhistische spiritualiteit in het Westen eigenlijk vooral iets voor de elite, wat zit daar achter? Om deze vraag te beantwoorden wil ik de ideeën van Maslow en Bourdieu gebruiken. Abraham Maslow formuleerde een behoeftehiërarchie. Een mens probeert behoeften van verschillende orden te bevredigen. Als aan de ‘lagere' behoeften is voldaan probeert men behoeften van de volgende orden te bevredigen. Eerst (1) komen de lichamelijke behoeften zoals voedsel, onderdak, seks en dergelijke. Dan (2) behoefte aan zekerheid en veiligheid. Dan (3) ‘sociale' behoeften zoals liefde, genegenheid, bij een gemeenschap horen en zich voor die gemeenschap inzetten. Ten slotte (4) is de mens toe aan zelfontplooiing en persoonlijke groei. Wat de onderzochte jongeren zochten en/of vonden in het boeddhisme zou ik indelen in de derde en vooral de vierde categorie, de categorie sociale behoeften en de categorie ‘zelfverwerkelijking'.

Behoefte tot onderscheiding van anderen
In de huidige verzorgingsstaat zijn de eerste twee categorieën voor de meeste mensen gedekt. Een theoreticus die uitgebreid inging op de sociale behoeften van mensen (de derde categorie) is Pierre Bourdieu. Hij onderscheidde naast economisch kapitaal (geld) andere vormen van kapitaal, waaronder cultureel kapitaal (stijl, kennis van cultuur, kultur, bildung). In beide domeinen voelt men de behoefte om zich te onderscheiden van anderen (distinctie). De onderzochten staan er goed voor. Ze behoren al tot de culturele elite en hebben met hun hogere opleiding ook een goede basis om economisch kapitaal te verwerven.
De theorie van Maslow kan extra diepgang geven aan die van Bourdieu. De behoefte aan distinctie hoort dan bij een bepaald niveau in de behoeftehiërarchie. Het komt dus vooral voor bij degenen voor wie de behoeftes van de eerste twee niveaus bevredigd zijn en die nog niet toe zijn aan de behoeften van het vierde niveau. De ‘postmaterialistische' (Inglehart) boeddhisten behoren tot de elite en zijn daarmee bevredigd in hun behoefte aan distinctie. Zij verwerkelijken zichzelf door het ontwikkelen van een positieve mentaliteit (zoals we hebben gezien wijs, liefdevol en aandachtig) of zijn simpelweg gelukkig met wat er is.

Conclusie
Westers boeddhisme kun je dus opdelen in twee of drie vormen. Één daarvan is het autochtone of elite-boeddhisme, een individualistiche en inhoudelijke vorm die vooral wordt beoefend door de maatschappelijke elite. Deze stroming bestaat vooral uit babyboomers maar natuurlijk ook uit jongeren. In ideeën en religieuze praktijk verschilt deze jongere generatie niet al te veel van de vorige, zo blijkt op het Buddhist Youth Festival. Een verklaring van het feit dat vooral de elite overstapt op het boeddhisme is dat zij meer dan anderen zijn bevredigd in hun sociale en maatschappelijke behoeften. Zij kijken verder en vinden dan de boeddhistische spiritualiteit.

Literatuur
Hoof, J. van en J. van Ruysseveldt (red), Sociologie en de moderne samenleving.
Amsterdam, Boom, 1996.
Natier, J., ‘Buddhism comes to main street', in: Wilson Quarterly, 1997 (2), 72-80.
Numrich, P., ‘Two buddhisms further considered', in: Contemporary Buddhism, 2003
(1), 55-78.

Social media