Consumptiegoederen als beeld van ons maatschappelijk succes

• Auteur: Luc Carrière
• Geschreven op: 29-04-2009
• Reacties: 2
• Waardering: 2,9 Sterren

Meditatie kan een bijdrage leveren aan het welzijn van de samenleving. Door zo onze geest te transformeren, transformeren we de wereld. Daar zou ook Femke Halsema nog wat van kunnen opsteken, want de wortel van de grote problemen op de wereld ligt volgens haar in het verlangen naar telkens meer. Laat dat verlangen nou net zijn wat wordt aangepakt in meditatie. In een symposium over geluk zetten Halsema en Henk Barendregt hun mening uiteen.

Geëngageerd boeddhisme
Volgens Theravada-boeddhist en professor in de wiskunde Henk Barendregt stonden boeddhisten in de begindagen van de traditie op een zekere afstand van het maatschappelijke leven. Bij een recent symposium over geluk zei Barendregt: ‘In de tijd van de Boeddha trokken boeddhisten weg uit de samenleving om zich op hun geestelijke ontwikkeling te richten. Ze droegen toen bij aan de samenleving door les te geven.' Nu zijn de tijden veranderd en dat vraagt een andere houding van boeddhisten, zegt Barendregt: ‘In deze tijd kunnen boeddhisten zich niet verre houden van politiek, want als het zo doorgaat gaat de natuur kapot, en daarmee wijzelf.'
Er is dan ook een geëngageerd boeddhisme ontstaan met als belangrijkste inspirator de Vietnamese leraar Thich Nhat Hanh. Hanh legt uit in de Shambhala Sun: ‘Geëngageerd boeddhisme is gewoon boeddhisme. Als mensen gebombardeerd worden, kan je niet in de meditatiehal blijven zitten. Toen ik een noviet was in Vietnam, zagen ik en andere jonge monniken het lijden dat voortkwam uit de oorlog. We wilden dus heel graag een vorm van boeddhisme beoefenen die invloed had op de maatschappij. Dat was moeilijk, want geëngageerd boeddhisme vind je niet direct in de traditie. We moesten het dus zelf doen. Dat was de geboorte van het geëngageerd boeddhisme.'
Net als bij Thich Nath Hanh is de maatschappelijke betrokkenheid van Barendregt nog steeds gefundeerd in het boeddhisme, wat leidt tot een andere focus: ‘Volgens boeddhisten komt geluk grotendeels voort uit jezelf. Voor een boeddhistische houding ten opzichte van politiek en maatschappij betekent dat veel aandacht voor bewustwording, bijvoorbeeld door het aanbieden van meditatie op scholen.'

Mediterende pubers?
Meditatie op scholen, meer boeddhisten zouden dat toejuichen, maar is dat ook een optie voor de gevestigde politiek? Groen-Links-lijsttrekker Femke Halsema reageert bij het genoemde symposium terughoudend: ‘Ik ben politica en geen expert in meditatie, je moet niet te veel ambities hebben. Zelf zie ik mediterende pubers niet voor me, maar scholen mogen ermee experimenteren. Ik wil geëngageerde burgers en als dat begint met meditatie vind ik dat best.'
Halsema ziet dus niet direct de waarde van meditatie an sich. Een goede burger is voor haar betrokken, niet perse meditatief. Die betrokkenheid zou zich voor haar moeten richten op drie grote crises die nu aan de gang zijn: de voedselcrises, de kredietcrisis en de energie- en klimaatcrisis. De basis van die crises ligt volgens Halsema in onze overconsumptie: ‘Meer consumptie betekent een grotere productie van goederen en beiden zorgen voor economische groei, welvaart en werkgelegenheid. Massale consumptie heeft echter ook negatieve gevolgen (...). Voor veel goederen geldt dat maximale economische groei en de grondstoffen die ervoor vereist zijn, leiden tot wereldwijde uitspatting van onze natuurlijke hulpbronnen, de onomkeerbare aantasting van ons milieu en de vergroting van de wereldwijde kloof tussen arm en rijk.' Maar waarom die overconsumptie, waarom consumeren we zo veel? Halsema: ‘Als ik consumeer dan koop ik geluk. We kopen consumptiegoederen als beeld van ons maatschappelijk succes. Daar zit onze afhankelijkheid en verslaving in.'

Bij de wortels pakken
Halsema is geen expert in meditatie en voelt geen behoefte om dat te worden, zegt ze. Misschien mist ze dan wel iets. Want juist de drang naar telkens meer, die Halsema aanwijst als wortel van de grote crises, is iets waar boeddhisten mee werken in meditatie. Door kennis van en afstand tot de eigen geest (ontwikkeld in de aandachtsmeditatie) en het loslaten van een zelfbeeld als afgescheiden van de wereld buiten je (ontwikkeld in inzichtsmeditatie) vermindert de hunkering naar telkens meer. Dus niet alleen het door Halsema genoemde maatschappelijke engagement vermindert overconsumptie, maar ook het loslaten van hunkering doormiddel van een meditatief pad.
Henk Barendregt staat dus een boeddhistisch engagement voor, waar meditatie wordt gepropageerd en ingevoerd in de maatschappij. Femke Halsema ziet dat niet direct voor zich, maar ziet onze behoefte aan steeds meer consumptie als kern van de grote problemen in de wereld. Voor het aanpakken van die kern kan het boeddhisme weer helpen. Want ook de boeddha zag onze behoefte aan steeds meer als de basisoorzaak van het menselijk lijden: ‘Dit monniken, is de edele waarheid van de oorzaak van lijden: verlangen en hartstocht. Dit verlangen dat wedergeboorte veroorzaakt en gepaard gaat met genietingen en wellust, en bevrediging zoekt in dingen, dan weer hier, dan weer daar.'

Als we het verlangen in onze geest tot rust brengen, brengen we onze consumptie tot rust. Als onze consumptie tot rust komt, komen de natuur en de economie tot rust. Het pad naar verlichting is dus ook een pad naar een gezonde en rechtvaardige wereld. Padmasambhava zei: ‘Snij niet de wortel van de verschijnselen door, snij de wortel van de geest door.' Dan zullen de verschijnselen volgen.

Henk Barendregt: www.fnds.cs.ru.nl
Interview met Thich Nhat Hanh:  www.shambhalasun.com
Femke Halsema: www.femkehalsema.nl
Symposium Geluk! www.prikpagina.nl

Social media