'Bla bla' verlichting 'bla bla'..?

Mick Hartman

• Geschreven op: 23-03-2009
• Reacties: 0
• Waardering: 2,8 Sterren
• Tags:
  • Filosofie

Waarom is de geestesgesteldheid van Verlichting onbeschrijfelijk en onuitsprekelijk?
Hoe split-brain patiënten (met losse hersenhelften) verhelderen waarom er noodzakelijkerwijs niets (zinnigs) over de verlichtingservaring gezegd kan worden.

Halfje hersenen hier, halfje hersenen daar
De eerste en meest basale les omtrent de anatomie van onze hersenen, is de meervoudsvorm van het woord ‘hersenen' zelf (nomen est omen!). De hersenen bestaan namelijk uit een linker en een rechter hersenhelft*. De linker hersenhelft bestuurt het rechter deel van ons lichaam, de rechter hersenhelft het linker deel. De hersenbalk (corpus collosum) fungeert als doorgeefluik van informatie tussen beide helften om van twee delen toch nog één geïntegreerd geheel te maken. Bij epilepsiepatiënten die lijden aan frequente levensbedreigende toevallen (abrupt verlies van bewustzijn door abnormale ontlading van zenuwcellen in de hersenen), snijden artsen soms de hersenbalk dwars doormidden als remedie tegen het overslaan van ‘elektrische kortsluiting' van de ene naar de andere hersenhelft. Na zo'n operatie zijn de hersenhelften niet langer met elkaar verbonden, en daarom functioneren zij nadien onafhankelijk.

De intellectueel versus de analfabeet
De tweede les omtrent de anatomie van onze hersenen, is dat er een groot aantal verschillende kwabben, organen, klieren, holten en lagen zijn benoemd. Zo zijn er de kleine (reptielenbrein) en de grote (zoogdieren-) hersenen. De buitenste laag van de grote hersenen, de hersenschors, is evolutionair gesproken het jongst en bij de mens het sterkst ontwikkeld, in vergelijking met de andere aapachtigen.
Volgens neurologen zijn twee specifieke gebiedjes hoofdzakelijk aan te wijzen als epicentra van ons taalvermogen: Wernicke's area (verantwoordelijk voor ons begrip, van betekenis) en Broca's area (verantwoordelijk voor onze spraak), allebei gelokaliseerd in de linker hersenhelft. De rechter hersenhelft kan gesproken taal redelijk verstaan, maar is ‘zelf' niet in staat fatsoenlijk te lezen, spellen of spreken.

Nietzsches tip
Om iets van de moraal te begrijpen, zei Nietzsche, moeten we ‘voorbij goed en kwaad' gaan. Boeddhisten op hun beurt menen: om de realiteit (de bron van alle woorden, inclusief het woord ‘realiteit') te leren kennen, moeten we voorbij het woord gaan, richting het verwoorde zelf, de directe ervaring.De grote máár...
De enige uitzondering op de ‘kruislingse zenuwbedrading' is de neus, ons reukvermogen. Wanneer wij een vrucht ruiken via ons linker neusgat, ontvangt alleen de linker hersenhelft een geursensatie; en vice versa. Dus, als het rechter neusgat van zo'n patiënt met gekliefde hersenen is afgesloten (oftewel: het linkerneusgat is open), dan is het voor hem of haar geen probleem de naam van de betreffende vrucht te noemen. In het omgekeerde geval echter, zal hij of zij zeggen niets geroken te hebben. Maar, de grote máár, in feite is de rechter hersenhelft de geur wel degelijk gewaargeworden en heeft de geur zelfs geïdentificeerd. Een ingenieuze test levert het bewijs voor deze bewering.
Een patiënt zit aan tafel, voor hem staat een houten schot, en achter dat schot liggen diverse plastic vruchten. Met slechts het rechterneusgat geopend laat de neuroloog de patiënt een vrucht ruiken (m.b.v. een verstuiver), en vraagt deze vervolgens met zijn linkerhand (gecoördineerd door de rechterhersenhelft) achter het scherm te tasten voor de vrucht die bij de geur hoort. Terwijl de patiënt zegt niets geroken te hebben, pakt zijn hand keer op keer de juiste vrucht. Als hem gevraagd wordt het met zijn rechterhand te proberen (gecoördineerd door de linker hersenhelft), scoort hij niet hoger dan het te verwachten kanspercentage (blinde gok).

De suggestie naar aanleiding van dit experiment luidt: bewustzijn is talig bemiddeld. Dat wil zeggen: iets of iemand, een fenomeen, dringt alleen tot ons door als het Wernicke's en Broca's stukje van onze hersenen bereikt en inschakelt. Want pas met het uitspreken van de naam, wordt de patiënt zich bewust van de vrucht; dat hij iets ruikt. Bewustzijn lijkt, in hoge mate, een kwestie van ‘praten tegen jezelf', hardop en mentaal.

Test
Commandeer jezelf je wijsvinger te buigen, met de (mentale) uitroep: ‘ja!', of, ‘nu!'. Probeer het 10, 100, 1000 keer, maar zelfs als het je lukt op het exacte ogenblik van het buigen van je wijsvinger ‘ja' of ‘nu' te zeggen, dan nog beleef je het ‘ja' of ‘nu' niet als oorzaak van het buigen van je vinger.

Interpretatie
Tot zover de beschrijving, primair afkomstig uit het boek Physiology of Behavior. En dan nu de interpretatie en toepassing van het bovenstaande, op de boeddhistische verlichtingservaring en waarom daar eigenlijk noodzakelijkerwijs niets (zinnigs) over gezegd kan worden.
Verlichting is, volgens getuigen, een holistische ervaring (non-dualiteit, eenheid). Taal is juist het introduceren van differentiatie: subject tegenover object, geest tegenover materie, goed tegenover slecht, enzovoorts. Een grote woordenschat impliceert het maken van steeds meer onderscheidingen: dit, dat, zus, zo, hier, daar, nu, straks, etc. Uitdrukkingen als ‘met andere woorden', ‘laat ik het anders zeggen', geven bovendien aan dat taal tegelijkertijd ‘vertaling' is. In dit geval: het in woorden omzetten van wat (nog) geen woord is.
De paradox: als alles te verwoorden zou zijn, inclusief ‘het verwoorden zelf', vervalt het onderscheid tussen het woord en het verwoorde (het woord ‘boom' = de boom-boom). Dat is absurd. Niet alles is dus te verwoorden, maar wat gaat er verloren bij het vertalen? Is taal de filter van onze ervaring, waarin het residu achterblijft, maar het levenssap doorheen sijpelt?

Grande Finale
Omdat de verlichtingservaring in eerste en laatste instantie een ervaring is, en geen idee, begrip of concept, blijven maangeworden vingers onherroepelijk een oxymoron (boeddhistisch spreekwoord: woorden zijn als wijsvingers die naar de maan wijzen, verwar de wijzende vinger niet met de maan). Sommige schrijvers hebben hele lange vingers, maar toch zullen zij daarmee nooit de maan aanraken, laat staan de maan zijn!
De verlichtingservaring laat tegenstellingen als Verlichting vs. non-Verlichting, zelf vs. anderen enzovoorts achter (of voor of boven of onder of naast) zich.
Althans, heb ik van horen zeggen... (bij mijn weten ben ik niet verlicht)
Wie de verlichtingservaring beleeft, heeft daar helaas geen ‘weet' van, omdat het onmogelijk in woorden is uit te drukken. Of: omdat de verlichtingservaring niet in woorden is uit te drukken (nirwana: het uitdoven van alle concepten), ‘weet' de verlichte niets af van zijn verlichting. Maar, wederom de grote máár, de verlichte weet dat hij verlicht is, zoals de rechter hersenhelft wist welke vrucht hij geroken had.

Social media