Buddha Collapsed out of Shame

Mick Hartman

• Geschreven op: 29-01-2009
• Reacties: 0
• Waardering: 3,1 Sterren
• Tags:
  • Filmrecensie

Regisseur Hana Mhakmalbaf is pas negentien jaar. Ze is de jongste telg uit de Iraanse cineasten familie Mhakmalbaf: in eigen land berucht, in het westen befaamd.  Hana's regiedebuut Buddha Collapsed out of Shame is in eerste instantie geen esthetisch of romantisch melodrama, maar een heuse politiek geladen kritiek op de fundamentalistische islam in Afghanistan. De film portretteert - letterlijk gefilmd vanuit haar onschuldige en onbevooroordeelde oogpunt - een dag uit het leven van de zesjarige Bakhtay, die met haar moeder en babybroertje in een berghol woont.

In de bovenzaal van filmhuis Rialto worden de lichten gedimd en zonder waarschuwingen over mobiele telefoons, roken of iets dergelijks, zonder enige reclame of zelfs trailers, schrikken de bezoekers op door een enorme explosie. Rookwolken vullen het scherm - het in de rotsen uitgehouwen reuzen-Boeddhabeeld is opgeblazen, uiteengespat, in duizend-en-één brokken steen. De Taliban wenst geen pre-islamitische ‘afgoderij' op hun territorium, geen gigantische sculptuur die de mensen herinnert aan een oudere cultuur, met een ander, oftewel vals geloof.

Het dynamiet heeft een krater geslagen in de berg, maar links, rechts en onder de plek des onheil leven gewoon nog gezinnen, in kleine grotten; zonder elektriciteit en zonder stromend water. Terwijl haar moeder water haalt, moet Bakhtay op de baby passen, maar het buurjongetje, Abbas, ligt om de hoek hardop het alfabet op te dreunen. Bakhtay stapt de grot uit en maant hem tot stilte. Al gauw wordt ze uitgedaagd te lezen wat er in Abbas' schriftje staat, maar ze doet alsof, en hij heeft haar door. Even later blijkt dat ook Abbas nog niet lezen kan, omdat hij steeds weer hetzelfde tweeregelige verhaaltje herhaalt. Bakhtay besluit dat ze ook naar school wil, om het alfabet te leren, te leren lezen, en verhalen te horen.

Roepies
Bakhtay loopt linea recta naar het plaatselijke winkeltje onderaan de berg, om een schrift en een potlood te kopen. Die kosten echter twintig roepies. Onder een azuurblauwe hemel, over richels en langs een duizelingwekkende kloof, spoedt ze zich terug naar huis, van zins haar moeder het benodigde bedrag te vragen. Die is en zal echter weg blijven, de hele film lang. Daarom pakt Bakhtay vier eieren, die vijf roepie per stuk waard zijn, en vertrekt naar de markt. Vastberaden spreekt ze volwassen, bebaarde mannen aan, de meeste van hen druk bezig met onderhandelen. Iemand duwt haar opzij, en twee kostbare eieren vallen stuk op de grond. Toch zet ze door, en vindt een smid die geen eieren maar wel brood wil kopen. Daarom gaat ze terug naar de berg, ruilt haar eieren tegen brood, brengt die naar de smid en ontvangt tien roepies. Bij het winkeltje is het kiezen of delen: een schrift of een pen? Ze kiest het schrift en gebruikt haar moeders lippenstift om mee te schrijven. Samen met Abbas rent ze richting de openluchtschool. Bakhtay wordt echter onmiddellijk weggestuurd, want het is een klas voor jongetjes. Tot driemaal toe komt ze terug, zo graag wil ze les krijgen. Maar de meester is onvermurwbaar en verwijst haar naar de meisjesschool verderop, langs de rivier.

De Amerikanen
Onderweg naar de meisjesschool wordt ze aangevallen door een groep spelende jongetjes, met geweren van takken, die Talibanstrijders imiteren. Ze pakken Bakhtay's schrift af en vouwen vliegtuigjes van de bladen. Van god mag ze niet naar school, omdat ze een meisje is. Voor straf zal ze gestenigd worden. De jongetjes graven een diepe kuil, zetten Bakhtay in haar graf, verzamelen Boeddha's tenen, omsingelen haar, trekken een papieren zak over haar hoofd en dreigen het vonnis te voltrekken. Dan horen ze Abbas in de verte om Bakhtay roepen, en lokken hem in een hinderlaag. Bakhtay wordt meegenomen naar een grot, waar al drie andere meisjes met zakken over hun hoofd gevangen worden gehouden. De allerkleinste, van een jaar of vier, omdat ze wolvenogen -te mooie ogen- had. Bakhtay heeft er genoeg van, en weet, met haar uitgedunde schrift, te ontsnappen, omdat de jongetjes ‘de Amerikanen' in de vorm van twee oudere jongens aan het belagen zijn.

Oorlogje spelen
Geleid door een papieren bootje, gevouwen en te water gelaten door een man langs de kant om haar de weg naar school te wijzen, komt Bakhtay aan bij de meisjesschool. Maar niemand schuift op. Een groter meisje fluistert haar te laten zitten in ruil voor een blaadje. Pardoes pakt dat meisje Bakhtay's schrift en lippenstift af, en begint de lippen en wangen van alle meisjes onder te smeren. De lerares krijgt het door en stuurt Bakhtay de klas uit. Uitgeput en teleurgesteld loopt ze terug naar huis. Halverwege ontmoet ze Abbas, maar vanachter een rij bomen verschijnt plots de bende jongetjes weer. Abbas wordt neergeschoten en laat zich theatraal vallen, maar Bakhtay gaat er van door, en rent naar een nabijgelegen korenveld. Ze vraagt een paar boeren om hulp, die met lange hooivorken honderden strooisnippers de lucht in werpen. ‘Ga ergens anders spelen, kinderen', zegt een van hen. Maar Bakhtay blijft staan, en is ingesloten, wederom. Ze doet haar handen omhoog, het schriftje valt en raakt bedolven onder de dwarrelende goudgele regen. ‘Ik houd niet van oorlogje', schreeuwt Bakhtay met rode wangen en tranen in haar ogen. Vanuit de verte schreeuwt Abbas, twee- , driemaal: ‘Je moet sterven, dan zul je vrij zijn.'

Eindelijk, eindelijk, laat ze haar weerstand los, sluit haar ogen en valt achterover.

Wat een moedig meisje, wat een durf en wat een wil. Alles zit tegen, maar toch geeft ze niet op. Ze weet zo weinig, is zo klein en jong, maar desondanks al heel sterk en wijs. Tegelijk is haar machteloosheid schrijnend, en rest er twijfel: zal ze, in haar eentje, of samen met Abbas, ooit haar (toekomst)droom waar kunnen maken? Is er hoop? Komt er ooit een dag dat het lot haar toelacht?

Buddha collapsed out of shame is te zien in filmtheater Rialto in Amsterdam
dag: 19.45 21.45; vr za wo: 15.00; zo: 11.30; za: 13.15

Recensie in NRC: www.nrc.nl

Social media