The Dark Knight

Emil van Zuylen

• Geschreven op: 21-08-2008
• Reacties: 0
• Waardering: 2,8 Sterren

Dit artikel bevat spoilers, derhalve is het aan te raden de film te zien alvorens het onderstaande artikel te lezen.

Grimmig
In het eerste shot van de film glijden we, in het daglicht, naar een wolkenkrabber. Steeds dichter naar de glazen façade totdat een raam uiteen spat. In dit verhaal worden bestaande vormen en verhoudingen opgeblazen. 'The Dark Knight' van Christopher Nolan is de grimmigste rolprent van deze zomer. De film is ook bijzonder succesvol. Heeft het vroegtijdig overlijden van Heath Ledger daaraan bijgedragen? Is men op zoek naar een verband tussen zijn dood en zijn laatste volledige rol als de Joker? Er zijn hoe dan ook vele ingangen waardoor je deze complexe vertelling kan beschouwen. Vanuit boeddhistisch perspectief concentreert dit artikel zich op het wereldbeeld in de film en de aard van vooral Batman en de Joker.
'The Dark Knight' is het vervolg op 'Batman Begins', ook van Christopher Nolan, een regisseur die furore maakte met 'Memento'. Door Batmans strijd tegen de onderwereld is de druk op de mafia flink toegenomen. Er is ook een nieuwe officier van justitie, de idealistische Harvey Dent, die van zijn kant de misdaad aanpakt. Harvey Dent en Batman bewonderen elkaar. Bruce Wayne, Batman's alterego, ziet in Dent zelfs iemand die zijn rol als Batman overbodig kan gaan maken. Als de Joker ten tonele verschijnt biedt hij de mafia aan om Batman te vermoorden door hem te dwingen zijn masker af te doen en zich aan te geven. Gebeurt dit niet, dan zullen elke dag mensen sterven. Dit zet een spiraal van geweld in gang.

'Batman has no limits'
In 'Batman Begins' wordt uitgebreid uitgelegd hoe Bruce Wayne Batman is geworden. Hier tegenover staat de Joker. Die wordt nergens uitgelegd. De Joker zelf vertelt tegenstrijdige verhalen over zijn origine, en in contrast met een zo plausibel mogelijke Batman verkrijgt hij een mythische dimensie. Een Loki die door de straten van Gotham waart. Onverklaarbaar en daarom ongrijpbaar. De Joker is niet geïnteresseerd in geld of macht. Hij is erop uit om het laagje beschaving van mensen af te rukken en het kwaad in hen te ontketenen. In een poging om de Joker te doorgronden en hem te kunnen verslaan, spreekt Bruce met zijn butler Alfred. Die vertelt over een soortgelijke ongrijpbare bandiet uit zijn verleden. Diens conclusie is veelzeggend, sommigen hebben geen motivatie: ‘... some men just want to watch the world burn...'
Deze uitspraak en de groeiende atmosfeer van onveiligheid in de film doet me denken aan een zin uit de Lotus Soetra: ‘There is no safety in the threefold world; it is like a burning house'. Het brandende huis als metafoor voor deze wereld vol ontberingen, waaruit we niet kunnen ontsnappen. Hoezeer we problemen ook willen vermijden, met name de fundamentele als ziekte, ouderdom en de dood, eigenlijk is er geen ontkomen aan. De angst voor geweld en de dood wordt in 'The Dark Knight' voelbaar gemaakt. Deze dreiging komt dichtbij door de realistische benadering van Nolan. De film is vooral op locatie gedraaid, waarbij de camera op plaatsen staat of hangt waar dat ook mogelijk is. Zonder dat die camera onmogelijke capriolen maakt. Daarbij worden er in de montage niet meer shots gebruikt dan noodzakelijk zijn. Ook de voor de hand liggende parallel van dit verhaal en de huidige kwestie van terrorisme en de strijd daartegen brengen de film naderbij.

Verbeelding en vervreemding
Mythische personages als Batman en de Joker bewegen zich door een wereld die zo echt mogelijk lijkt. De verbeelding wordt niet meer gebruikt als ontsnapping, maar als reflectie. En omdát het nog steeds een stripverfilming betreft ontstaat ook de spanning van Brecht's Vervreemding. Lijkt de dood vaak niet net zo onwerkelijk als de Joker, tenzij die ineens vlakbij verschijnt? En hier gespeeld door een acteur die zelf veel te vroeg is overleden. Bij Batman rijst de vraag in hoeverre hij zelf katalysator is voor veel groter leed, in plaats van een beschermer te zijn. Boeddhisme beziet goed en kwaad niet als gefixeerde begrippen. Maar het beziet de wereld als constant in beweging, wat betekent dat er een mogelijkheid is om het kwaad in ons te transformeren. Want beiden, goed en kwaad, zijn inherent aan het leven. Daarbij in acht genomen dat de kern van ons leven de boeddhanatuur, oftewel compassie is. Hier tegenover staat fundamentele duisternis, voortkomend uit onwetendheid over de ware aard van het bestaan. Dit uit zich bijvoorbeeld in minachting voor het leven van jezelf en anderen.
Als Bruce later in de film vraagt hoe zijn butler Alfred destijds die bandiet verslagen heeft, vertelt hij dat ze het bos waar de man zich in bevond in brand hebben moeten steken. Om de Joker te vernietigen, suggereert Alfred, zou je alles moeten vernietigen.

'Slechts door een machtige vijand te verslaan kan iemand zijn ware kracht bewijzen.'
Aldus schrijft de Japanse monnik Nichiren in een brief aan een samurai. De Joker dwingt Batman namelijk te beseffen dat de bestaande ideeën die hij had over zijn identiteit en goed en kwaad helemaal niet zo vast staan. De confrontatie met de Joker stelt hem in staat illusies in zijn leven te herkennen. Het overwinnen daarvan is een onophoudelijk proces. Een deel van de oplossing die in de film naar voren komt is zelfopoffering. Politie inspecteur Gordon vangt de kogel voor de burgemeester op en Batman vangt twee aanslagen op. Ze laten zien dat een leven zo waardevol is, dat ze dat ten koste van zichzelf zullen beschermen. Zo bieden ze tegenwicht, alsof het bodhisattva's zijn die het karma van anderen op zich nemen.

De Joker slaagt er uiteindelijk niet in om Batman te corrumperen. Batman op zijn beurt doodt de Joker niet en verhindert diens apocalyptische plannen. Wel wordt Harvey Dent vermalen in de machinaties van de Joker en verwordt tot de schurk Two-Face. De film biedt geen gemakkelijke oplossingen maar bewijst dat het een voortdurend gevecht is om in goedheid te geloven en daarnaar te handelen. Hierin ligt een parallel met boeddhisme bezien als een dynamisch proces waarbij een gelukkig leven wordt verkregen door een constante strijd tegen en het overwinnen van negativisme in onszelf en om ons heen.

In het eindshot zoeft de Bat Pod, Batmans motor, door de nachtelijke straten. De hele film maakt een beweging van licht naar donker. En vertelt hoe mensen strijd leveren om stand te houden tegen het duister in de stad en in hun hart.

thedarkknight.warnerbros.com

Social media