Vukelekuu! Word wakker met de VU! Diet Heinhuis

Anne Kleisen

• Geschreven op: 02-07-2008
• Reacties: 0
• Waardering: 3 Sterren
• Tags:
  • VU essay

Impermanentie en deconstructie door Diet Heinhuis

De basisfunctie van cultuur is dat ze ‘de mens oriënteert op de wereld waarin hij leeft, en hem informeert over de handelingsalternatieven die hem binnen die wereld ter beschikking staan'. Cultuur heeft zo onder andere een belangrijke functie op het gebied van coördinatie. Essentieel voor coördinatie zijn gedeelde werkelijkheidsbeelden, waarden en interpretatiekaders, en cultuur schept de mogelijkheden over deze beelden, waarden en kaders te praten, ook in geval van verschil, tegenstelling en conflict. Zonder culturele regels en codes zou elke spanning of discussie tot complicaties leiden en kunnen stranden in misverstand en onbegrip. Gelukkig levert onze cultuur ons dus adequate communicatiemogelijkheden waarmee we feiten en ficties kunnen scheiden en de waarheid boven water kunnen halen, zodat we conflicten en misverstanden al snel weer uit de weg kunnen ruimen...

De werkelijkheid als sociale constructie
Onzin! Zegt het sociaal constructionisme, want feiten en waarheden bestaan helemaal niet. Dé werkelijkheid is in wezen slechts een ‘sociale constructie'. Er bestaat niet één werkelijkheid, integendeel, wij construeren onze eigen werkelijkheid en omdat iedereen dat op zijn manier doet, is er veel variatie in die werkelijkheden. Vanwege deze grote diversiteit is het dan ook onvermijdelijk dat er misverstanden en conflicten ontstaan. De remedie is niet coördinatie maar, tegenovergesteld, deconstructie, ‘Deconstruction is to unpack the taken for granted assumptions [...]. Ideas that masquerade as unquestioned truth or inevitable realities are exposed'. De sociaal constructionistische zienswijze is vooral relevant voor het verhelderen van verandering, en sluit dan ook naadloos aan bij impermanentie, voortdurende verandering en vergankelijkheid, een van de drie kenmerken van het bestaan waar het boeddhisme ons op wijst. Onze existentie is tijdelijk en vergankelijk. We worden onafgebroken iets anders, niet alleen ons lichaam verandert constant, ook onze zintuigen inclusief ons denken, en ons bewustzijn. Niets is stabiel, ‘een persoon moet worden beschouwd als een proces, niet als een entiteit', zegt de ‘Keten van Voorwaardelijk Ontstaan' over onze levenscyclus. Vasubandhu vat dit helemaal radicaal op door aan te geven dat alles wat vergankelijk is, dus ook de mens, volstrekt momentaan is. We zijn vluchtig als zeepbellen, we vergaan onmiddellijk na ons ontstaan, want het is onmogelijk dat we tegelijk hetzelfde blijven én andere eigenschappen hebben, zegt Vasubandhu.

Ontwaken uit de illusie
Nog wat nadere illustratie. De sociaal constructionistische component anti-essentialisme attendeert ons op de misvatting dat de mens aangestuurd zou worden door min of meer vaststaande interne gegevenheden. Datzelfde doet de eerste stap van wijsheid op het Edele Achtvoudige Pad, juiste visie. Deze stap wil dat we oog krijgen voor de kenmerken van het bestaan. We zijn voortdurend op zoek naar zekerheid in en controle over ons leven, we creëren daarvoor in onze geest ‘houvast gevende' onbetwijfelbare en tamelijk onveranderlijke voorstellingen en denkpatronen, mentale formaties. Dit zijn echter ficties, alles verandert constant, er bestaat geen vastigheid in de stroom van het bestaan. Anti-realisme vervolgens ontkent het bestaan van objectieve feiten en definitieve kennis, er is dus niet zoiets als ‘de universele waarheid'. Datzelfde laat het Pad ons zien door ons te wijzen op de stappen van meditatie. Juiste inspanning bijvoorbeeld, wil ons leren gelijkmoedig te observeren door met een kalme en gevoelige geest betrokken te zijn. We kunnen zo alles fris, onpartijdig en integer tegemoet treden. Zo kunnen we inzien dat de ‘feiten' heel anders kunnen zijn dan wat we voor de ‘feiten' hielden. We ontwaken uit illusie en zien de dingen zoals ze zijn.

Ontmaskering van feit en waarheid
Daarmee keren we terug naar onze cultuur van feiten en waarheden waarover we voortdurend van mening verschillen, ruziën en debatteren. Standpunten polariseren en verharden, ondanks al onze culturele codes blijven we tegenover elkaar staan. En dat is dus ook niet verwonderlijk. Boeddhisme en sociaal constructionisme laten ons hier namelijk zien dat niet het vaststaande onveranderlijke maar juist het verschillende en impermanente eigen is aan de mens. Omgaan met elkaar is dan ook per definitie het omgaan met verscheidenheid en verandering. Als bestaande betekenissen ‘vastliggen' en het gesprek daardoor vastloopt kan het Pad ons de weg wijzen uit deze onwerkelijkheid. De weg uit deze verwarring loopt via wijsheid en meditatie, door objectief observeren leren we dat definitieve kennis niet bestaat. Het Pad wijst ons zo de juiste weg naar deconstructie, de ontmaskering van ‘feit' en ‘waarheid'. Het vertrouwde wordt vreemd, de logica wordt onlogisch en de waarheid wordt betwistbaar. Dat is realiteit.

Reactie van Jotika Hermsen, tharavada boeddhtis

Beste Diet,
Het klinkt wel erg radicaal allemaal, maar ik herken uit de geschriften van de Boeddha dat enkel de verandering vaststaat. Wat mij helpt in deze materie is het begrip van twee werkelijkheden. De eerste is de conventionele, alledaagse werkelijkheid, en de tweede de ultieme. De Boeddha geeft aan dat er veel onwetendheid is en veel onjuiste visie. Dat we dingen voor waar houden die niet waar zijn, voor blijvend, wat niet blijvend is, enz. De persoon bijv. is in zekere zin een gedachteconstructie, een samenstelling van het denken. Wat werkelijk ‘bestaat' is niets anders dan een samengaan van tal van geestelijke en lichamelijke factoren die zich bevinden in een proces van voortdurende verandering, elkaar beïnvloedend en hangend in een netwerk van beïnvloedende factoren. Als we dit kunnen begrijpen, niet alleen bedenken, maar werkelijk inzien, dan kan het rustiger worden in onze geest. En dat is een groot goed. Als we echt begrijpen wat tijdelijkheid inhoudt, dan begrijpen we ook de betekenis van onvoldaanheid en onbeheersbaarheid. Drie aspecten van een en hetzelfde proces. Dit zijn volgens de Boeddha de drie universele kenmerken van bestaan.  Voordat we die begrijpen moeten we vaak door heel wat verwarring. De conventionele werkelijkheid valt in duigen. Zoals je beschrijft kan meditatie en wijsheid (ik vertaal even inzicht ) helpen om orde in de chaos te scheppen.

Met de doorgronding van deze begrippen, door meditatie en helder inzicht, kom je in de richting van de ultieme werkelijkheid/waarheid, n.l. Nibbana. Over deze werkelijkheid is al heel wat afgestameld. En zolang het geen ervaringsgegeven voor ons is zullen we ook wel blijven stamelen, omdat de ultieme waarheid zich nu eenmaal niet in conventionele begrippen laat vangen. Als je aan de voet van een berg staat kun je niet zien hoe het er aan de top uitziet. Samenvattend zou ik willen zeggen: Op conventioneel niveau is er niets dat als definitief beschouwd kan worden, (en daar ben ik het eens met jouw conclusie) maar op ultiem niveau zou ik dat niet willen uitsluiten.

Met waardering voor je werk en hartelijke groet,  jotika.

Jotika Hermsen is verbonden aan vipassana centrum Sangha Metta
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen: a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl

Social media