Vukelekuu! Word wakker met de VU! Luc Carrière

• Auteur: Luc Carrière
• Geschreven op: 01-07-2008
• Reacties: 1
• Waardering: 3 Sterren
• Tags:
  • VU Essay

Voorbij dukkha en sukkha door Luc Carrière

De eerste preek: de diagnose
Dit, monniken, is de edele waarheid van lijden (dukkha): Geboorte, is lijden ouderdom is lijden, ziekte is lijden, dood is lijden, verdriet en weeklagen, pijn, smart en wanhoop zijn lijden; gevoegd worden bij het onaangename is lijden, gescheiden worden van het geliefde is lijden, niet krijgen wat men wil, is lijden - kortom, de vijf groepen (die het object zijn) van hechten, zijn lijden (Dhamma Cakka Ppavattana Sutta).

Boeddha's eerste edele waarheid wordt veelal samengevat tot het leven is lijden. Maar klopt dat wel, valt leven wel samen met lijden? Mensen zullen dat zelf wellicht beter weten dan de elitaire goeroe in zijn ivoren lotus. Naar die mening van de mensen zelf hoeven we niet te gissen, er zijn verschillende wetenschappelijke onderzoeken naar gedaan. Enkelen daarvan staan samengevoegd in de Happy Planet Index (Marks et al. 2006). De uitkomsten zijn een stuk veelkleuriger dan boeddha's eerste edele waarheid doet vermoeden. Wat betreft geluk bleek het voor 18.8% van de wereldbevolking (ruim 1 miljard) goed te zitten, voor 43.5% (ruim 2,5 miljard) redelijk en voor 37,7% (zo'n 2,3 miljard) slecht. Zwitserland en Denemarken staan bovenaan met een rapportcijfer van 8,2, onderaan staat Burundi met een 3,0 (Marks et al. 2006, 17-40). Enige nuance lijkt dus op zijn plaats. Die nuance wordt geboden door de Nederlandse Boeddhist Maurice Knegtel. Het woord ‘dukkha', meestal vertaald als ‘lijden', vertaalt hij anders:

Als je naar het Sanskriet woord gaat kijken dat in de Indiase tekst staat bij de eerste edele waarheid dan is dat dukkha. En dukkha betekent ‘du-s' dat is ‘slechte' en ‘kan', dat is ‘wagenas'. (...) De as van mijn leven loopt aan, dat zou voor mij de beste vertaling zijn van het woordje ‘dukkha' (Schouten 2005).

Vijf groepen van hechten
Maar dan nog lijkt het een overdreven stelling om het leven samen te laten vallen met dukkha. De reële levens van mensen op aarde zijn gevuld met dukkha, maar toch zeker ook met sukkha (geluk), zo blijkt uit het onderzoek. Moeten we deze ‘edele waarheid' dan niet aan de kant zetten en onze inspiratie elders zoeken? Nee. De boeddha wijst ons namelijk een weg voorbij deze tweeledige existentie, dit komen en gaan van lijden en genot. Deze weg zit al verborgen in de -al dan niet accurate- diagnose. Hij eindigt namelijk met: De vijf groepen van hechten zijn lijden. Wat zijn deze vijf groepen van hechten? Dat zijn de vijf (s)kandha's, de vijf onderdelen waaruit de mens volgens de boeddhistische antropologie bestaat:
1)vorm (rupa)
2) gevoelen (vedana)
3) waarneming (samjna)
4) neigingen (samskara's)
5) bewustzijn (vijnana).
Zij komen ‘als groepjes zand' samen, vormen een mens en vallen weer uiteen. Maar wij hechten ons eraan, wij construeren er een eenvormig ‘zelf' uit. Het is niet voor niets dat boeddha het groepen van hechten noemde. In dat hechten zit hem de crux.

De tweede preek: het medicijn
Het probleem van het hechten aan het zelf, dat dus aan de basis ligt van het probleem van het lijden, werkt hij verder uit in zijn tweede preek. Skandha voor skandha bekijkt hij daar of ‘wij' dat zijn. Ik zal de eerste skandha, vorm, behandelen. Boeddha: Kan iemand van vorm zeggen: ‘laat mijn vorm zo zijn, laat mijn vorm niet zo zijn'? (Anatta Lakkhana Sutta). Dat kunnen we niet. Onze vorm, ons lichaam kunnen we beïnvloeden, maar uiteindelijk bepalen we niet of het werkt en hoe het werkt, dat is genade. Kunnen we dan wel zeggen dat wij dat zijn? Kunnen we dan wel zeggen dat het ons lichaam is?

Monniken, wat denken jullie: is vorm blijvend of vergankelijk?" "Vergankelijk, Eerwaarde Heer." "Welnu, is hetgeen dat vergankelijk is, pijnlijk of plezierig?" "Pijnlijk, Eerwaarde Heer." "Welnu, is het van hetgeen dat vergankelijk en pijnlijk is omdat het aan verandering onderhevig is, juist om te zeggen: ‘Dit is van mij, dit ben ik, dit is mijn zelf'?" "Nee, Eerwaarde Heer." (Anatta Lakkhana Sutta).

Ons lichaam onstaat en vergaat zonder dat wij het controleren. Zo is het ook met de andere skandha's. Bij die realiteit staan we gewoonlijk niet stil. Omdat we daar niet bij stilstaan proberen we constant vat te krijgen op de flux van dukkha en sukkha. Deze tekst spoort aan om die pogingen op te geven, en om daarmee voorbij dukkha en sukkha te gaan. Ze zijn er dan nog wel, maar wij zijn het niet meer, we geloven niet meer dat wij het zijn. Pas vanaf dat moment kunnen we werkelijk leven in overgave. Het leven is dukkha zei de boeddha. Dukkha vertaalde Maurice Knegtel als ‘een aanlopende wagenas'. De levenskar van veel mensen blijkt ondanks dat aanlopen toch aardig voort te hobbelen. Maar, zo hebben we gezien, de kar kan nog veel vloeiender voortbewegen, door de teugels los te laten en ons dan te realiseren dat wij die kar nooit bestuurden.

Reactie van Meino Zeillemaker, Tibetaans boeddhist

Ik heb met groot genoegen je verhandeling gelezen. Ik heb minder vertrouwen in statistieken dan jij. Maar achteraf blijkt je vertrouwen erin toch tegen te vallen. Ik heb grote bewondering voor je schrijftechniek van «ontkennen en bevestigen ». Vaak gaat het andersom, dan komt eerst de instemming en dan wordt vervolgens de hele zaak onderuit gehaald. Jouw methode is spannender.

De vertaling van boeddhistische termen is een probleem : vaak stammen ze uit het begin van de 20e eeuw of eerder, geïnspireerd door christelijk gedachtegoed. »Lijden » blijkt zo'n term te zijn. We hebben nog geen standaardvertaling voor dukkha. Ongenoegen, onbehagen? « Het aanlopen van de as van het leven » is dan ook niet een vondst van Maurice Knegtel, maar een door hem geciteerde, letterlijke vertaling van dukha. Ik vind het persoonlijk een tamelijk milde kwalificatie van wat er mis is met de wereld.

Meino Zeillemaker is verbonden aan het Shambhala centrum Amsterdam
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen: a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl

Social media