Vukelekuu! Word wakker met de VU! Jan Hendriksen

Anne Kleisen

• Geschreven op: 26-06-2008
• Reacties: 1
• Waardering: 3,1 Sterren
• Tags:
  • Vu essay

Filosofie van het niet-zelfdoor Jan Hendriksen

De filosofie van het niet-zelf is een belangrijk onderdeel van de Boeddhistische leer maar: Op de vraag of het Boeddhisme aanvankelijk het bestaan van een zelf (atman) bevestigde of ontkende, bestaan allerlei meningsverschillen tussen interpretoren, zowel in Oost als in West.  Men kan zich afvragen of die meningsverschillen betrekking hebben op het bestaan van een zelf van de empirische persoon of op een zelf van iets dat de empirische persoon overstijgt, zoals een ziel of Brahman. Het bestaan van een zelf werd aanvankelijk in het Boeddhisme ontkend. De Boeddha weigerde in eerste instantie het bestaan van een zelf te bevestigen of te ontkennen. Uit deze reactie van de Boeddha zou men kunnen afleiden dat het zelf niet in absolute zin ontkend wordt maar dat hiermee slechts bedoeld is dat de vijf skandha's geen zelf zijn. Volgens de Boeddhistische filosofie bestaat het empirische lichaam uit de componenten: lichaam, gevoelens, voorstellingen, neigingen en bewustzijn, de vijf skandha's geheten. Deze zijn onderworpen aan vergankelijkheid en afhankelijk van andere verschijnselen waardoor zij geen zelf vormen. Dat zij geen zelf vormen wordt duidelijk als men stelt dat de mens een lichaam, gevoelens, voorstellingen, neigingen en bewustzijn hééft, maar dat ieder van deze kenmerken afzonderlijk niet het lichaam uitmaken. Dat de afzonderlijke kenmerken van het lichaam, niet het lichaam uitmaken, komt ook naar voren in de vroege pali-boeddhistische literatuur waarin ondermee een verslag van een discussie tussen koning Milinda en de monnik Nagasena wordt weergegeven.

Aanwijsbare componenten
In die discussie stelt Nagasena dat in de naam Nagasena geen persoon te vinden is. Milenda stelt dat er wel degelijk een persoon in de vorm van de monnik Nagasena bestaat omdat deze uit allerlei aanwijsbare componenten bestaat. Nagasena spreekt dit tegen, door te stellen dat de afzonderlijke componenten van zijn lichaam, niet zijn persoon uitmaken, net zoals de afzonderlijke onderdelen van de wagen waarmee Milenda naar de monnik reisde, niet de wagen uitmaken.
De ontkenning door de Boeddha van een bestaand zelf kan ook bedoeld zijn als een krachtige ontkenning van het zelf van een empirische persoon.
Dat het niet bestaan van een zelf in ieder geval betrekking heeft op een empirische persoon komt ook duidelijk naar voren in het volgende citaat:
Zelfstandigheid en duurzaamheid echter zijn nu juist kenmerken voor iets dat echt is van zichzelf. Iets dat echt iets is van zichzelf wordt een zelf (atman) genoemd. Zou het lichaam van zichzelf zelfstandig en duurzaam zijn, dan zou het een zelf mogen heten. Maar aan het lichaam kun je niet toeschrijven, dat het een zelf is; daarvoor is het lichaam te afhankelijk en te vergankelijk. 3
Iets wat het lichaam overstijgt, een ziel of Brahman, wordt in dit citaat buiten beschouwing gelaten.

Verschijnen en verdwijnen
De "vaagheid" van de Boeddha over de leer van het "niet-zelf", leidde tot filosofische tegenstrijdigheden tussen de verschillende scholen over de vraag of er sprake is van een kern van de mens en of er sprake is van iets dat als zelf beschouwd kan worden, terwijl dat toch in tegenstelling staat tot de filosofie van het niet-zelf. Het antwoord op deze vraag zou kunnen zijn dat daardoor niet het bestaan van een zelf wordt beweerd maar dat dit de enige manier is om de idee van zelf tegen te spreken.  Er zijn filosofische scholen die het zelf voorstellen als een bundeling van onpersoonlijke elementaire deeltjes, de dharma's. Alleen de dharma's blijven, ze leiden een eigen bestaan dat een moment duurt en daarna verdwijnt. De theravada-school stelde zich dat voor als de tonen van een melodie die alleen hoorbaar zijn om een melodie te laten ontstaan. Daarna zijn de tonen verdwenen.
Of zoals de sarvastivada-school, die het zich voorstelt als afbeeldingen op een filmrol, kortstondig werkzaan maar eeuwig bestaand.
De filosofie van het niet-zelf in de mahayana-school, past de leer van het niet-zelf, niet alleen op de mens toe, maar ook op de dharma's. Dit leidt tot tegenuitspraken in de vorm van: een verschijnsel is niet anders dan een verschijning die op het punt staat te verdwijnen en een verdwijning die op het punt staat te verschijnen .Maar als zodanig is het verschijnsel zoals het is, en in die zin zichzelf en tegelijkertijd niet zichzelf. 4
In het zenboeddhisme heeft men begrip voor zelf omdat men hier het begrip van boeddha-natuur kent, wat men moet zien als een oorspronkelijk aanleg tot verlichting. Voor dit begrip heeft men het begrip van het ware zelf nodig.

De middenweg
Op het aanvankelijke zwijgen van de Boeddha volgde toch een tweeledig antwoord door ten eerste een soort middenweg tussen twee posities aan te duiden om beide positie niet te hoeven afvallen en ten tweede het antwoord dat aansluit bij de leer van het bevrijdende inzicht en waarin de Boeddha via een omweg leert dat het een illusie is aan een persoon zowel als aan de skandha's een zelf toe te kennen. Deze antwoorden zouden kunnen dienen om aan te duiden dat bevrijding niet afhangt van vernietiging van het zelf.  Het uiteindelijke antwoord van de Boeddha, de opvattingen van de theravada school, de sarvastivada school en die van het zen-boeddhisme geven mij de idee dat er een zelf bestaat voor iets dat de empirische mens overstijgt, dat zou dan de ziel of Brahman kunnen zijn.

Reactie van Meino Zeillemaker, Tibetaans boeddhist

Boeddha's "middenweg tussen twee posities" is de middenweg tussen nihilisme en eternalisme, het laatste slaat op "iets wat de empirische mens overstijgt, de ziel of Brahman." De Hartsoetra zegt: "Vorm is leegte (tegen eternalisme), leegte is ook vorm (tegen nihilisme)." Je zou de geest als een proces, zoals een rivier, kunnen zien. Een rivier heeft geen gefixeerde identiteit, maar wel heel duidelijke kenmerken en karakteristieken. Dat geldt ook voor je "ware zelf", of boeddhanatuur.

Meino Zeillemaker is verbonden aan het Shambhala centrum Amsterdam
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen: a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl

Social media