Login

Vukelekuu! Word wakker met de VU! Jan Hendriksen

$article/block[@lang=$lang]/name

Vukelekuu! Word wakker met de VU! Jan Hendriksen
Deze hele week verschijnen er op Bodhitv essays van studenten religie en levensbeschouwing van de VU. Jan Hendriksen: 'De filosofie van het niet-zelf is een belangrijk onderdeel van de Boeddhistische leer maar: Op de vraag of het Boeddhisme aanvankelijk het bestaan van een zelf (atman) bevestigde of ontkende, bestaan allerlei meningsverschillen tussen interpretoren, zowel in Oost als in West.'

Vukelekuu! Word wakker met de VU! Jan Hendriksen

Anne Kleisen
Anne  Kleisen
  • Geschreven op: 26-06-2008
  • Waardering: 3 Sterren
  • Tags:

Filosofie van het niet-zelfdoor Jan Hendriksen

De filosofie van het niet-zelf is een belangrijk onderdeel van de Boeddhistische leer maar: Op de vraag of het Boeddhisme aanvankelijk het bestaan van een zelf (atman) bevestigde of ontkende, bestaan allerlei meningsverschillen tussen interpretoren, zowel in Oost als in West.  Men kan zich afvragen of die meningsverschillen betrekking hebben op het bestaan van een zelf van de empirische persoon of op een zelf van iets dat de empirische persoon overstijgt, zoals een ziel of Brahman. Het bestaan van een zelf werd aanvankelijk in het Boeddhisme ontkend. De Boeddha weigerde in eerste instantie het bestaan van een zelf te bevestigen of te ontkennen. Uit deze reactie van de Boeddha zou men kunnen afleiden dat het zelf niet in absolute zin ontkend wordt maar dat hiermee slechts bedoeld is dat de vijf skandha's geen zelf zijn. Volgens de Boeddhistische filosofie bestaat het empirische lichaam uit de componenten: lichaam, gevoelens, voorstellingen, neigingen en bewustzijn, de vijf skandha's geheten. Deze zijn onderworpen aan vergankelijkheid en afhankelijk van andere verschijnselen waardoor zij geen zelf vormen. Dat zij geen zelf vormen wordt duidelijk als men stelt dat de mens een lichaam, gevoelens, voorstellingen, neigingen en bewustzijn hééft, maar dat ieder van deze kenmerken afzonderlijk niet het lichaam uitmaken. Dat de afzonderlijke kenmerken van het lichaam, niet het lichaam uitmaken, komt ook naar voren in de vroege pali-boeddhistische literatuur waarin ondermee een verslag van een discussie tussen koning Milinda en de monnik Nagasena wordt weergegeven.

Aanwijsbare componenten
In die discussie stelt Nagasena dat in de naam Nagasena geen persoon te vinden is. Milenda stelt dat er wel degelijk een persoon in de vorm van de monnik Nagasena bestaat omdat deze uit allerlei aanwijsbare componenten bestaat. Nagasena spreekt dit tegen, door te stellen dat de afzonderlijke componenten van zijn lichaam, niet zijn persoon uitmaken, net zoals de afzonderlijke onderdelen van de wagen waarmee Milenda naar de monnik reisde, niet de wagen uitmaken.
De ontkenning door de Boeddha van een bestaand zelf kan ook bedoeld zijn als een krachtige ontkenning van het zelf van een empirische persoon.
Dat het niet bestaan van een zelf in ieder geval betrekking heeft op een empirische persoon komt ook duidelijk naar voren in het volgende citaat:
Zelfstandigheid en duurzaamheid echter zijn nu juist kenmerken voor iets dat echt is van zichzelf. Iets dat echt iets is van zichzelf wordt een zelf (atman) genoemd. Zou het lichaam van zichzelf zelfstandig en duurzaam zijn, dan zou het een zelf mogen heten. Maar aan het lichaam kun je niet toeschrijven, dat het een zelf is; daarvoor is het lichaam te afhankelijk en te vergankelijk. 3
Iets wat het lichaam overstijgt, een ziel of Brahman, wordt in dit citaat buiten beschouwing gelaten.

Verschijnen en verdwijnen
De "vaagheid" van de Boeddha over de leer van het "niet-zelf", leidde tot filosofische tegenstrijdigheden tussen de verschillende scholen over de vraag of er sprake is van een kern van de mens en of er sprake is van iets dat als zelf beschouwd kan worden, terwijl dat toch in tegenstelling staat tot de filosofie van het niet-zelf. Het antwoord op deze vraag zou kunnen zijn dat daardoor niet het bestaan van een zelf wordt beweerd maar dat dit de enige manier is om de idee van zelf tegen te spreken.  Er zijn filosofische scholen die het zelf voorstellen als een bundeling van onpersoonlijke elementaire deeltjes, de dharma's. Alleen de dharma's blijven, ze leiden een eigen bestaan dat een moment duurt en daarna verdwijnt. De theravada-school stelde zich dat voor als de tonen van een melodie die alleen hoorbaar zijn om een melodie te laten ontstaan. Daarna zijn de tonen verdwenen.
Of zoals de sarvastivada-school, die het zich voorstelt als afbeeldingen op een filmrol, kortstondig werkzaan maar eeuwig bestaand.
De filosofie van het niet-zelf in de mahayana-school, past de leer van het niet-zelf, niet alleen op de mens toe, maar ook op de dharma's. Dit leidt tot tegenuitspraken in de vorm van: een verschijnsel is niet anders dan een verschijning die op het punt staat te verdwijnen en een verdwijning die op het punt staat te verschijnen .Maar als zodanig is het verschijnsel zoals het is, en in die zin zichzelf en tegelijkertijd niet zichzelf. 4
In het zenboeddhisme heeft men begrip voor zelf omdat men hier het begrip van boeddha-natuur kent, wat men moet zien als een oorspronkelijk aanleg tot verlichting. Voor dit begrip heeft men het begrip van het ware zelf nodig.

De middenweg
Op het aanvankelijke zwijgen van de Boeddha volgde toch een tweeledig antwoord door ten eerste een soort middenweg tussen twee posities aan te duiden om beide positie niet te hoeven afvallen en ten tweede het antwoord dat aansluit bij de leer van het bevrijdende inzicht en waarin de Boeddha via een omweg leert dat het een illusie is aan een persoon zowel als aan de skandha's een zelf toe te kennen. Deze antwoorden zouden kunnen dienen om aan te duiden dat bevrijding niet afhangt van vernietiging van het zelf.  Het uiteindelijke antwoord van de Boeddha, de opvattingen van de theravada school, de sarvastivada school en die van het zen-boeddhisme geven mij de idee dat er een zelf bestaat voor iets dat de empirische mens overstijgt, dat zou dan de ziel of Brahman kunnen zijn.

Reactie van Meino Zeillemaker, Tibetaans boeddhist

Boeddha's "middenweg tussen twee posities" is de middenweg tussen nihilisme en eternalisme, het laatste slaat op "iets wat de empirische mens overstijgt, de ziel of Brahman." De Hartsoetra zegt: "Vorm is leegte (tegen eternalisme), leegte is ook vorm (tegen nihilisme)." Je zou de geest als een proces, zoals een rivier, kunnen zien. Een rivier heeft geen gefixeerde identiteit, maar wel heel duidelijke kenmerken en karakteristieken. Dat geldt ook voor je "ware zelf", of boeddhanatuur.

Meino Zeillemaker is verbonden aan het Shambhala centrum Amsterdam
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen: a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl
vu

 

Reacties op dit artikel

Helder artikeltje, daarom wat kommentaar
Eigenlijk spreekt de Boeddha niet van aspecten (skandhas) maar van van aspecten van hechten. Gaat om het niet gaan hechten bij anatta-begrip. In het algemeen is er de neiging de Leer van de Boeddha als een soort zijnsleer te beschouwen, is het m.i. niet: is een heilsleer(mooi woord: soteriologie) en gaat gaat niet om dingen maar om processen.
Opvallend dat je over 'overstijgen' praat: is er dan hierarchie van hoger en lager?
Tenslotte de hypothese van het bestaan van een 'boeddhanatuur' die wel permanent is. Bij diepere beschouwing is die ook leeg
Ik kan me voorstellen dat de opvatting van niet-zelf van de Boeddha verontrustend is maar het zich in allerlei bochten wringen om toch een (hoger) zelf te creeren, is niet zo vruchtbaar

Metta

Joop

Houd boeddhisme in beeld, word hier vriend van de BOS

Ook interessant

vukeleku_header-1.jpg

Vukeleku! Word wakker met de VU: Vergankelijkheid - vloek of zegen?


"Mijn ogen vielen direct op de persoon die Ethiopische maaltijden serveerde. Zijn ogen zo groot en donker, ik kon er Afrika in zien."

Nog interessanter

Laatste artikelen

TV: Een Andere Kijk - Julika Marijn
16-02
TV: Een Andere Kijk - Julika Marijn
In aflevering 1 van een nieuw seizoen van 'Een Andere Kijk' een gesprek met actrice en theatermaker Julika Marijn over leven voor de kunst en de kunst van het leven. 25 februari, 15.50 op NPO2 bij de Boeddhistische Blik.
Meditatie. De blijvende effecten op lichaam, geest en hersenen
01-02
Meditatie. De blijvende effecten op lichaam, geest en hersenen
Wat zijn de blijvende effecten van meditatie? Daniel Goleman en Richard Davidson scheiden in hun nieuwste boek het kaf van het koren in vier decennia wetenschappelijk onderzoek naar meditatie.
Clarence Bekker over Playing For Change: “Het gaf een boost aan mijn zijn”
25-01
Clarence Bekker over Playing For Change: “Het gaf een boost aan mijn zijn”
Mensen bij elkaar brengen met muziek en zo wereldvrede bereiken. Dat is de onbescheiden doelstelling van Playing For Change, een stichting die muzikanten van over de hele wereld samen nummers laat opnemen. Loes sprak met Clarence Bekker, PFC-participant van het eerste uur.
Geven zonder bijbedoeling
11-01
Geven zonder bijbedoeling
Tijdens een rondje shoppen wordt Kitty geconfronteerd met haar ongemak als het op vrijgevigheid aankomt. Aan de hand van de zes paramita’s gaat ze op zoek naar verlichting.
Boeddhisten houden van liefde
14-02
Boeddhisten houden van liefde
De romantische liefde en boeddhisme, gaat dat wel samen? Deze vraag krijgt René soms op zijn bordje, wanneer zijn boeddhist-zijn ter sprake komt. Hoog tijd voor opheldering! Speciaal voor Valentijnsdag verzamelde hij daarom een aantal boeddhistische liefdesinzichten.
TV: Een Andere Kijk op hedendaagse kunst
30-01
TV: Een Andere Kijk op hedendaagse kunst
Sarah Marijnissen stapt in de derde reeks van "Een Andere Kijk" de ateliers van zes bijzondere kunstenaars binnen om te praten over de toegevoegde waarde van kunst. Vanaf zondag 25 februari op NPO2 bij de Boeddhistische Blik.
Mindful samenwonen in Wake Up Leef
18-01
Mindful samenwonen in Wake Up Leef
Leven in een boeddhistische woongroep: zou dat je beoefening niet enorm verrijken? Judith vroeg het aan de bewoners van Wake Up Leef in Nijmegen Lent.
TV: The Next Guardian
29-12
TV: The Next Guardian
Een film over de diepe kloof tussen vader en zoon in een Bhutaans gezin, waar de tegengestelde verlangens van twee generaties met elkaar in botsing komen. Nu online te zien.

Pagina 1 | 2 | 3 | .. | 113