Vukelekuu! Word wakker met de VU! Annamarie Damman

• Auteur: Anne Kleisen
• Geschreven op: 26-06-2008
• Reacties: 0
• Waardering: 3,1 Sterren
• Tags:
  • Vu essay

Niet-zelf: verantwoordelijkheid of vrijheid? Door Annamarie Damman

Dat alles wat voorbijgaand, kortstondig en onderhevig aan verandering lijden is, geldt niet alleen voor gevoelens en gewaarwordingen, maar voor onze gehele zogenaamde persoonlijkheid. Persoonlijkheid bestaat geheel uit de ‘vijf bestaansgroepen die verbonden zijn met hechten': het lichaam (stoffelijke vorm), gevoel, waarneming, mentale formaties (bijv. emoties) en bewustzijn. Deze vijf groepen zijn niet onafhankelijke, duidelijk te onderscheiden dingen, maar eerder benamingen voor verschillende manifestaties van het lichamelijke en geestelijke levensproces dat gewoonlijk wordt beschreven als ‘ik' of ‘persoonlijkheid'. Als we nu in het licht van deze vijf groepen naar ons ‘ik' kijken, waarvan we veronderstellen dat het constant is en een eigen identiteit heeft, dan zien we bij iedere groep een ononderbroken verandering, een onophoudelijk ontstaan en vergaan. Alle processen die onder deze 5 groepen vallen, zijn zonder uitzondering vergankelijk. En alles wat vergankelijk is, is onderworpen aan lijden. Deze samenhang van vergankelijkheden betekent dat we niet kunnen spreken van een ‘zelf', het ‘ik' is uiteindelijk een illusie. Er kan geen permanente essentiële kern, geen ‘ziel' in gevonden worden, noch van tijdelijke noch van eeuwige aard. De edele waarheid van het lijden kan alleen in haar volle omgang en betekenis begrepen worden door een goed begrip van het ‘niet-zelf'.

Passieloos zijn
Over dit niet-zelf, schrijft Dhamma Joti op 24 januari 2008 in zijn blog:  'De Boeddha besluit de toespraak met de uitspraak dat een goed onderwezen edele discipel al deze dingen met juist inzicht overeenkomstig de waarheid beziet als: 'dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf'. Hij zal dan genoeg van alles krijgen, en passieloos worden. Wanneer hij passieloos is, wordt zijn geest bevrijd, en hij weet dat zijn geest bevrijdt is. Zo'n discipel beseft dan het volgende: 'Geboorte is ten einde, het religieuze leven is geleefd, wat gedaan moest worden is gedaan, er is geen verdere toestand van bestaan.' Wat mij opvalt in dit citaat, is de uitspraak over het passieloos leven. Want is leven zonder passie wel mogelijk? Het komt op mij over als een zeer pessimistische levenshouding, waarin geluk een zonde is. ‘Wanneer je passieloos bent, wordt je geest bevrijd.' Mijns inziens is het niet mogelijk in onze huidige maatschappij een dergelijke staat van zijn te bereiken. Want je ontkomt niet aan verbondenheid. Verbonden met alles om je heen. En daarmee ook met gevoelens en dus passie. Deze verbondenheid geeft vorm. Immers in een vergelijking kunnen wij pas tot een dergelijk oordeel komen en iets vorm geven.

(niet) verantwoordelijk zijn
Het gevolg hiervan is: de verantwoordelijkheid van het niet-verantwoordelijk zijn. Aan de ene kant zijn we verantwoordelijk voor alles om ons heen, omdat we hiermee verbonden zijn. Aan de andere kant valt er een stukje verantwoordelijkheid weg omdat we geen zelf hebben. We zijn dus uiteindelijk niet verantwoordelijk voor onszelf. Betekent dat, dat we totaal afhankelijk zijn van alles om ons heen? Mijn antwoord luidt: ja. En die afhankelijkheid is in het boeddhisme een van de bronnen van ons lijden. Maar als we nu dan toch de verantwoordelijkheid voor ons geluk in eigen zak willen houden, maakt ons dat dan ongelukkiger? Mijn ervaring is dat het delen van geluk, je nog gelukkiger kan maken. Dit delen van geluk is bij een niet-zelf en verbondenheid met alles, niet meer nodig. We delen het geluk immers al als vanzelf, vanwege die verbondenheid. Volgens een boeddhistische redenering is het niet mogelijk te touwtjes betreffende je geluk in eigen handen te houden. Op zich ben ik het hier mee eens, want ook de keuzes die we maken zijn uiteindelijk afhankelijk van de wereld om ons heen. Maar het begrip ‘keuze' betekent: het begrip van zaken waaruit men kiest. Uiteindelijk moet er dan toch iets zijn dat deze keuze maakt? Of is alles voorbestemd?

Vrijheid in verbondenheid
Drs. A. L. Vroom verteld in het college over Thich Nath Han , hij zegt dat het probleem van het zijn in de taal ligt. We moeten ‘zijn' afschaffen en ‘inter-zijn' gaan gebruiken. Ik vraag me af of hiermee een deel van het probleem is opgelost. Ik denk van niet. Het gaat immers veel verder dan de taal. De taal op zich is niet het probleem, het gaat om beleving. Die intersamenhang van de zijnsaard schept grote verantwoordelijkheid. De verantwoordelijkheid voor ons eigen geluk hebben we dan misschien wel niet in eigen handen. Maar we worden opgezadeld met een nog grotere verantwoordelijkheid, namelijk die van het geluk van een ander! Verantwoordelijkheid voor alles waarmee wij verbonden zijn. Dit betekent aan de andere kant ook een bepaalde vorm van vrijheid, want je bent niet beperkt. Mijn ‘zijn' gaat immers veel verder dan mijn begrip van ‘wie ik ben'. Op het moment dat je deel van iets bent, hoef je niet beschermt te worden. Het maakt je minder kwetsbaar. Jaloezie valt weg, omdat wat een ander heeft of krijgt, uiteindelijk ook van jou is. Verlangens en gehechtheden vallen weg. Dit kan een enorm gevoel van vrijheid opleveren. Door die vrijheid te voelen, dat ik veel meer ben dan ‘ik', kan ik dus leren verlangens los te laten. Het gevolg van die enorme verantwoordelijkheid door verbondenheid, is dan uiteindelijk vrijheid! Passieloos leven zal mij nooit lukken. Maar de verantwoordelijkheid voor het streven naar vrijheid in verbondenheid, daar durf ik mijn ‘zelf' wel op in te zetten.

Reactie van André van der Braak, zenboeddhist

Beste Annemarie,
In je mooie stuk over niet-zelf was er één ding dat mij vooral trof, namelijk dat het boeddhisme zou zeggen dat je passieloos zou moeten worden. En aan het eind zeg je ook "passieloos leven zal mij nooit lukken". Nou, mij ook niet. En reken maar dat ik het geprobeerd heb.
Dat je volgens het boeddhisme je passies moet uitdoven, en je bevrijden van verlangens en gehechtheden, is een van de grootste en gevaarlijkste misvattingen, vind ik. Het Indiase boeddhisme, dat is ontstaan in een ascetische context, zou je misschien nog wel zo kunnen uitleggen (alhoewel de Boeddha in de Pali canon de middenweg benadrukt). In het Chinese Mahayana boeddhisme gaat het juist om het omhelzen van je verlangens en gehechtheden, maar dan wel met duizend armen (niet a la Giphart maar a la Kuanyin, de godin van het mededogen die in Zen een belangrijke rol speelt).
Voor mij betekent boeddhistisch leven dat je juist je grootste passies volgt. Het probleem is niet dat we teveel passies hebben, het probleem is dat we onze passies te klein houden, en geen ‘grote passie' durven hebben. En welke passie zou er groter kunnen zijn dan de bodhicitta, het hartstochtelijke verlangen naar bevrijding? Hoe meer we daaraan gehecht raken, hoe beter! Dan kunnen we pas echt verantwoordelijkheid nemen voor ons streven naar vrijheid in verbondenheid.

André van der Braak is verbonden met het Zen Centrum Amsterdam
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen: a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl

Social media