Vukelekuu! Word wakker met de VU! Maarten Rog

Anne Kleisen

• Geschreven op: 25-06-2008
• Reacties: 0
• Waardering: 3 Sterren
• Tags:
  • Vu essay

Vergankelijkheid: een ‘eigen' visie vs. de Boeddhistische visie door Maarten Rog

Ieder mens is zich bewust van zijn vergankelijkheid en geeft zijn leven voor een belangrijk gedeelte vorm vanuit het bewustzijn van vergankelijkheid. Voor deze uitspraak wil ik tekenen op grond van de volgende gedachtegang. Kinderen zijn zich niet vanaf hun geboorte bewust van het feit dat ze zelf dood zullen gaan of dat de mensen in hun omgeving dood gaan. Van dit feit worden kinderen zich ergens in de loop van hun leven bewust. Het bewust worden van de eigen dood en de dood van de naasten is een grote schok, een schok die niet verwerkt kan worden en wond blijft die op verschillende belangrijke levensfasen waarop levensbepalende keuzes worden gemaakt weer open komt te liggen, zoals bij de pubertijd en de midlifecrises. Op deze leeftijden kies je ervoor hoe je in het licht van de dood invulling wil geven aan het leven. Het is onmogelijk om te leven met het volle besef en het constant doordrongen zijn van de nabijheid van de dood. Levenskwaliteit betekent de dood en ook de plotselinge dood incalculeren in de levensloop om zo volop in het leven te kunnen staan.

Sterke en zwakke identeit
De hier bovenstaande redenering wil ik nog iets verder doorvoeren, door te stellen dat het besef van vergankelijkheid een grote bepalende factor is bij het vormen van een identiteit. Met het begrip identiteit bedoel ik iets dat verder gaat dan het uitstippelen van een bepaalde levensloop, identiteit zegt ook iets over welke mogelijkheden mensen hebben en ontwikkelen om met angsten en vreugde om te gaan. Identiteit zegt iets over de mogelijkheden die iemand tot zijn beschikking heeft om te kunnen loslaten en zaken uit handen te geven. Identiteit en levensontwerp hangen sterk met elkaar samen. Iemand met een sterke identiteit hoeft zijn levensontwerp minder vaak bij te stellen dan iemand met een zwakke identiteit. Vanuit een sterke identiteit is het gemakkelijker om een bepaald levenspad te vervolgen, omdat tegenslagen minder hard aankomen. Voor iemand met een zwakke identiteit komen tegenslagen zeer hard aan, omdat ze direct iets lijken te zeggen over het ingeslagen levenspad. Ze lijken dan te zeggen dat je niet goed genoeg bent voor het ingeslagen pad. Dus sta je snel met lege handen en kom je weer uit bij open wonden, kom je weer uit bij de open wond van het besef van de vergankelijkheid. Dit gezegd hebbende is het waardevol om te kijken naar hoe Boeddhisten vorm geven aan het leven vanuit het besef van vergankelijkheid en te kijken hoe mijn hierboven geschetste theorie zich hier toe verhoudt.

De dood negeren
Sogyal Rinpoche stelt in het ‘Tibetaanse boek van leven en sterven' dat (westerse) mensen de dood (vergankelijkheid) negeren. Dit lijkt op het eerste gezicht haaks te staan op wat ik zelf denk over hoe mensen zich tot de dood verhouden, maar is dit ook het geval of spreken wij vanuit een andere belevingswereld en ideaal over de manier waarop mensen zich verhouden tot de dood?
Mijn gedachten over hoe mensen zich verhouden tot de dood heb ik beschreven vanuit een subjectief niveau. Ik heb beschreven hoe individuen zich verhouden tot hun eigen dood en de dood van hun naasten in het licht van hun eigen leven en idealen als individu (vormgegeven in een levenspad.)
Als Sogyal Rinpoche stelt dat (westerse) mensen hun vergankelijkheid negeren dan doet hij dat vanuit een traditie die iets wil zeggen over het menselijke zijn in zijn algemeenheid. Voor Sogyal Rinpoche is er maar een juiste manier waarop mensen zich kunnen verhouden tot hun vergankelijkheid en deze manier is uiteengezet in de Boeddhistische leer. Binnen de Boeddhistische leer is identiteit een illusie, omdat alles constant verandert. Als je toch tracht vast te houden aan een bepaalde identiteit levert dit lijden op. Binnen het Boeddhistische denken bestaan er geen sterke identiteiten, maar alleen maar zwakke identiteiten en dus worden mensen constant gewezen op de negatieve wond van de vergankelijkheid. Ze kunnen deze wond wel overschreeuwen door zoveel mogelijk te consumeren, werken en te feesten (te vergeten), maar uiteindelijk blijf je zitten met een stuk minder energie en is de wond nog even zeer aanwezig als voorheen. Volgens Sogyal Rinpoche is er maar één manier om met de wond van de vergankelijkheid om te gaan en deze is volledig in het nu zijn d.w.z. volledig zijn bij wat je op een bepaald moment doet en je geen moment laten aflijden door fantasieën over het verleden en de toekomst. Het verleden is vergaan, de toekomst zal vergaan, het nu is er en in dit nu moeten we het besef van de vergankelijkheid meenemen in de vorm van mededogen naar de wereld en onszelf......en het streven naar verlichting.

Genieten van ieder moment
Op deze plek vraag ik mij weer af wat precies het fundamentele verschil is tussen hoe ‘westerlingen' met vergankelijkheid omgaan en hoe Boeddhisten met vergankelijkheid omgaan. Is het Boeddhistische streven naar verlichting echt kwalitatief anders dan het ‘westerse' streven naar een mooie levenswandel? Volgens mij zijn beide leefwijzen existentieel gelijkwaardig. Ik acht het kortzichtig van Sogyal Rinpoche om in zijn hoofdstuk over Vergankelijkheid in zijn Tibetaans boek van Leven en sterven, te stellen dat mensen in het westen de dood en hun vergankelijkheid negeren en dat hierdoor hum problemen zoals haast en depressie ontstaan. Voor mij maakt juist het vergeten van de dood een mooi leven mogelijk maakt. En de ervaring van vergankelijkheid is ook zonder het boeddhisme een belangrijk begin van mijn ontwikkeling geworden.
De oplossing tot het stoppen van lijden begint volgens het Boeddhisme bij het inzicht dat bepaalde krachten, zoals de begeerte, een loopje met ons nemen en ons aansturen tot handelen. Door deze krachten te leren observeren, zouden we een houding van universeel mededogen bereiken. Ik weet niet of dat dan ‘verlichting' is. Misschien is ‘verlichting' nog meer. Is verlichting ‘het bereiken van rigpa' (zowel een hogere bewustzijnstoestand als onze oorspronkelijke natuur) waarin de wereld en het zelf volledig worden doorgrond? En waarvan uit mededogend wereld en het zelf observeren een vanzelfsprekendheid wordt? Ik weet het niet. Wat ik wel weet is dat deze staat wordt ontwikkeld door beoefening. En, zoals het spreekwoord zegt, oefening baart kunst. Wanneer mensen zich met hart en ziel ergens op toeleggen wordt dit een tweede natuur, zo vertrouwt, dat je zou kunnen zeggen, dat dit zoiets als de ‘oorsprong' wordt, de bron van het zijn. Dat is mooi. Maar Sogyal Rinpoche's suggestie, dat enkel het boeddhistische oefenen, geen leven van lijden teweegbrengt, is eenzijdig. Volgens mij is het adequater om te stellen, dat vele vormen van oefenen het lijden kunnen doen stoppen. Preciezer, denk ik dat iedere vorm van conditionering die is voortgekomen uit liefde uiteindelijk tot een bepaalde vorm van vrijheid leidt. En dat het vanuit deze vrijheid voor eenieder, boeddhist of niet, steeds gemakkelijker wordt om van het leven te genieten. Om van ieder moment te genieten - en ook, om de dood te bezien als iets waar mee te leven valt.

 Reactie van Meino Zeillemaker, Tibetaans boeddhist

Als Sogyal Rinpoche stelt dat westerse mensen hun vergankelijkheid negeren,
dan heeft dat niets te maken met de boeddhistische leer, maar met zijn
ervaring van het westen - een ervaring die ik als westerling deel. Alles wat je
negeert, levert moeilijkheden op. Het boeddhistische pad is ontworpen om negeren ("ignorance") op te heffen - elke andere methode die dat ook doet, is natuurlijk ook prima. Een gefixeerde identiteit is een manier om de veranderende werkelijkheid te negeren. Geen gefixeerde identiteit wil niet zeggen "zwak": boeddhistische leraren zijn de sterkste mensen die ik ontmoet heb.

Meino Zeillemaker is verbonden aan het Shambhala centrum Amsterdam
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen: a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl

Social media