Vukelekuu! Word wakker met de VU! Jasper Kops

Anne Kleisen

• Geschreven op: 25-06-2008
• Reacties: 0
• Waardering: 3 Sterren
• Tags:
  • Vu essay

Svabhava door Jasper Kops
 
Ik kan er niet echt een vinger op leggen of ik een ervaring heb gehad met het zogenaamde ‘niet-zelf'. Als de ervaring van een niet-zelf bestaat uit het gevoel, dat er een scheidslijn opgeheven is tussen hetgeen buiten en binnen je, dan heb ik zo'n dergelijke ervaring zeker wel meer dan eens gehad. Als ik bezig ben met een Kungfu vorm en de concentratie dermate hoog is, dat er een vorm van actieve meditatie ontstaat, dan creëert dit een gevoel van rust, compassie en kracht, die ik onmogelijk aan mijzelf kan toedichten.

Dit omdat deze "energie" zo zuiver is, dat ik mijzelf er in verlies. Hierin bestaat dan ook voor mij de paradox, want ik kan aan de ene kant zeggen, dat deze energie of dit bewustzijn een heel sterk onderdeel is van mijzelf, maar tegelijkertijd is het me vreemd, alsof het niet altijd thuishoort bij mijn dagelijkse ik. Dit maakt het zeer moeilijk om te bepalen of ik er een ervaring mee gehad heb, want ik kan dan niet bepalen wanneer het niet zelf ophoudt en het zelf weer begint. Eigenlijk is dat altijd het probleem denk ik, of ik nu in mijn dagelijkse zaken of met "hogere" zaken bezig ben, het probleem van zelf is er, als je bewust met het Boeddhisme bezig bent altijd; kijk maar hoeveel "ik"er al de tekst staat, terwijl het onderwerp "niet-zelf" is. Heerlijk paradoxaal en de grimassen en grijzen zijn wederom niet van de lucht. Het blijft stoeien met de bierkaai en hoewel ik er vaak hoofdpijn van krijg, ben ik toch van mening dat deze dwingeland uiteindelijk het onderspit zal delven, daar deze strijd enkel gebaseerd is op een gefixeerd zelf (svabhava).

Identiteitsloze heldere ruimte
Zoals Nagarjuna zegt dat deze geprojecteerde fixaties van het zogenaamde zelf voor alle problemen zorgt. Deze problemen worden opgeheven doormiddel van ‘leegte'. Met leegte wordt bedoeld het midden tussen alles en niets en is niet zomaar een ontkenning van alles. Met de ‘leegte' of ‘midden' worden alle projecties van het zelf opgeheven, waardoor er geen innerlijke tegenstrijdigheden meer ontstaan die zich normaal voordoen in het dagelijkse bewustzijn. Leegte kan dan het woord worden waarmee naar die identiteitsloze, niet fixeerbare heldere ‘ruimte' verwezen wordt, hoewel ze niet rechtstreeks aan te duiden valt, omdat ze voorafgaat aan alle svabhava projecties en dus aan ook ieder oordeel over ‘zijn' en ‘niet zijn'.
Om het opheffen van het ‘zelf' aan het Zenboeddhisme te koppelen, citeer ik Nico Tydeman uit zijn paper "Belangeloosheid en Belofte" waarin Tydeman het heeft over de rituele handelingen in het Zenboeddhisme, waardoor uiteindelijk het ‘ik' zijn functie verliest.

"Wat gebeurt er in de geest van degene die dit ritueel gevoelloos, onnadenkend, betekenisloos uitvoert? De gelegenheid doet zich voor om een handeling te verrichten zonder dat er enig belang
aan gehecht wordt. De idee is verdwenen dat ik er baat bij moet hebben, dat mijn inspanningen dienen bij te dragen aan mijn fysiek of geestelijk welzijn. Zelfs al mocht dit zo zijn, ervaar ik dat niet meer. Soms lijkt het erop dat dit ontbreken van enthousiasme mij doet denken dat ik achteruit ga in plaats van vorderingen te maken. Hier verliest het ik zijn oriëntatie, zijn doelgerichtheid. Hier vindt de loutering plaats waar het op het contemplatieve pad om te doen is. Het ik wordt gezuiverd van zijn
bedoelingen, zelfs van de beste. Er blijft niets anders over dan dat ik de rituele handeling verricht: ik buig omdat ik buig. ‘Zonder waarom', zou Meester Eckhart zeggen"

Doorbreken van fixaties
Het verschil wat ik vind in de visie van Tydeman en de visie van Nagarjuna, is dat volgens mij Nagarjuna de middenweg aanwijst door zich meer op een intellectuele weg te begeven , terwijl het Zenboeddhisme (Tydeman) meer met het aspect van handelen bezig is. Door bij het Zenboeddhisme de intentie achter het handelen op te heffen en bij Nagarjuna de vragen over wat het zelf nu eigenlijk is te overstijgen, stippen beide paden de voorwaardelijkheid aan en zijn bezig met het doorbreken van fixaties, waardoor het midden uiteindelijk wordt gevonden. Hier nog een mooi citaat over niet-zelf. Een monnik genaamd Shitou vond verlichting toen hij in de verhandelingen van Sengzhao (378-414) las.

"De uiteindelijke mens is leeg en hol; hij heeft geen vorm, maar van de miljarden dingen is er niet één dat niet zijn eigen maaksel is. Wie kan begrijpen dat de ontelbare dingen jezelf zijn? Alleen een wijze." Waarop Shitou zei: "Een wijze heeft geen zelf, maar er is niets dat hij niet zelf is."

Dit laatste citaat zou men in overeenstemming kunnen plaatsten met wat Nagarjuna zegt over de leegte. Men kan namelijk in dit laatste citaat niet meer spreken van een zelf maar ook niet van een niet-zelf, omdat men in de ondefinieerbare ruimte zweeft, die vooraf gaat aan waardeoordelen. En wanneer men deze ervaring heeft meegemaakt, dan krijg je zulke antwoorden op je meest existentiële vragen:

Een monnik vroeg Qingyuan: "Wat is de grote betekenis van de Boeddhadharma?"
Qingyuan: "Hoeveel kost de rijst tegenwoordig in de stad?"

Reactie van André van der Braak, zenboeddhist

Mooi stuk over niet-zelf. Je ervaring tijdens Kungfu van grote concentratie lijkt veel op wat we in de zentraditie "shikantaza"noemen: alleen maar zitten, zonder het besef van "ik ben nu zitmeditatie aan het beoefenen".
Wat de intellectuele weg van Nagarjuna en de weg van het handelen in Zen betreft: dat vind ik een lastige kwestie. Ook in Zen is de intellectuele weg, de voortdurende deconstructie, van groot belang (dat wordt wel eens onderschat, vind ik, door mensen die vinden dat Zen niets met denken en filosofie te maken heeft). En het aspect van handelen, al dan niet via rituelen, is in iedere vorm van boeddhisme ontzettend belangrijk. Misschien scheiden wij in het Westen denken en handelen wel teveel: alsof denken iets is dat je met je "geest" doet, en handelen iets dat je met je "lichaam" doet. In het boeddhisme, vooral in China en Japan, wordt over "bodymind" gesproken: lichaam en geest, denken en handelen, zijn alleen op kunstmatige wijze van elkaar te scheiden.
En hoeveel kost de rijst trouwens tegenwoordig bij jou in de stad?

André van der Braak is verbonden met het Zen Centrum Amsterdam
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen: a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl

Social media