Vukelekuu! Word wakker met de VU! Henriete Versteijnen

Anne Kleisen

• Geschreven op: 25-06-2008
• Reacties: 0
• Waardering: 3 Sterren
• Tags:
  • Vu essay

Vergankelijkheid als verlichtende omstandigheid door Henriete Versteijnen

"Naarmate we onszelf scherper en bewuster gadeslaan, gaat opvallen, hoe vaak en hoeveel wisselingen er in onze geest optreden. De ene dag voelen we ons zielsgelukkig en onberedeneerd optimistisch en de volgende dag worden we wakker en moeten we weer helemaal opnieuw beginnen. Alsof een storm ‘s nachts alle ervaringen heeft weggeblazen.

De ene keer is de hemel van het bestaan grauw en grijs, de andere keer ‘opeens' omgetoverd door een vrolijk zonnetje en ‘s nachts bezaaid met adembenemende sterren.' (spiritualiteit.net)  Binnen het boeddhisme is de vergankelijkheid een centraal thema. Samen met dukkha (lijden) anatman (niet zelf) vormen zij de hoofddiagnose (een soort drie-eenheid) waaraan de mens onontkoombaar onderhevig is. "Anitya, de Sanskriet term en annica, de Pali term voor vergankelijkheid / onbestendigheid en is een van de die kenmerken van al wat afhankelijk bestaat. Vergankelijkheid is zelfs de basiseigenschap van al wat in wederkerige afhankelijkheid ontstaat, bestaat en weer vergaat. Onbestendigheid is de grondslag van het leven, want zonder onbestendigheid zou alle bestaan onmogelijk zijn; bovendien is het absolute voorwaarde voor de mogelijkheid om verlossing te vinden. Zonder het anitya- besef is de toegang tot het spirituele pad onvindbaar. Het mahayana boeddhisme leidt bovendien uit de vergankelijkheid van alle dharma's (dingen en verschijnselen) hun essentiële ‘leegte' af." "De vroeg boeddhistische nadruk op de vergankelijkheid van alles is theoretisch gezien wellicht overbodig, maar existentieel allerminst. Werkelijk existentieel aanvaarden van de vergankelijkheid is geen vanzelfsprekende zaak."

Afhankelijk bestaan
Om de leegte te aanvaarden moet het ‘zelf' geen identiteit meer hebben in de vorm van vaststaande ideeën over onszelf en de dingen. Bij de boeddhistische filosoof Nargajuna (tweede/derde eeuw) is een diepzinnige uitleg over het begrip ‘leegte' te vinden. Door negatie verwijst hij op een indirecte manier naar de waarheid. "Zijn grote verdienste is dat hij de in het prajnaparamita sutra (sutra van de volmaakte wijsheid) vastgelegde leer heeft gesystematiseerd en verdiept d.m.v. dialectiek op basis van het ‘ad absurdum' doorredeneren van meningen van tegenstanders. De geesteshouding van ‘het midden 'komt duidelijk tot uiting in de zogeheten acht ontkenningen: geen opheffing, geen ontstaan, geen vernietiging, geen eeuwigheid, geen identiteit, geen verscheidenheid, geen aankomst, geen vertrek. Als uitgangspunt kiest Nagarjuna de wet van het afhankelijke (‘bepaalde') bestaan, die in zijn optiek de essentie van de wereld is. Hij probeert de leegte van de wereld te demonstreren aan de hand van de relativiteit van deze tegengestelde begrippen. Ze zijn immers van elkaar afhankelijk: licht kan niet zonder duisternis (enzovoort) bestaan. Het nirwana en de wereld der verschijnselen zijn in de ogen van Nagarjuna identiek. Het nirwana bestaat dan niet uit iets dat kan worden verworven, maar uit het inzicht in de essentie van de verschijnselen waarin de verscheidenheid tot rust komt."

Schitterende werkelijkheid
Nico Tydeman, een Nederlandse Zen- boeddhist drukt het als volgt uit; "De werkelijkheid is er, zij schittert mij tegemoet. Wel legt het de vinger op een zere plek: de gebrekkigheid van mijn waarneming, de beperktheid van mijn bevattingsvermogen. Shunyata (leegte) is zien dat de werkelijkheid meer is dan we kunnen bedenken. En daar zit een zekere bevrijding in. Shunyata is een praktijk die ons uit onze zelfgebouwde cel verlost zonder dat we de gevangenis verlaten. Aan de wereld is geen ontsnappen mogelijk. Met ons denken en handelen verbinden we ons met de aarde."
Met dit citaat zie ik ook een onthulling van het mysterie dat in de werkelijkheid besloten ligt. De werkelijkheid is meer dan wij kunnen bedenken.. Dat besef kan mogelijk bij het ervaren zelf, dat alles vergankelijk is, en toch in één keten verbonden tegelijkertijd, worden beleefd. (samsara is nirwana) "Het blijkt dat mensen vooral eenheidservaringen hebben door geloof (lees: vertrouwen, en dat begrip is m.i. tevens ook een overgave, begrip; alles is precies zo gemaakt om de weg te vinden naar jezelf), door intense beleving van schoonheid, in diverse kunstuitingen, (ook muziek, dans) natuur en door seksualiteit/ intimiteit."

Samenvallen
Door mijn ervaringen van samenvallen, of tot stilte verstompt geraken in de natuur eenheid ervaren, in vergetelheid van ‘ik' vertoeven, kan ‘het zelf' wegebben als natuurlijk en versmelting kan plaatsvinden. Spontaan. Door de overweldigende zeggingskracht van belevingen van samenvallen, eenheid vallen ruimte tijd plaats en persoon even weg lijkt het, en kerft die beleving een spoor in een diepere laag van mijn bewustzijn. Eenheid ervaringen doen zich bij mij voor als er een bepaalde openheid is, een vrije ruimte, een ontvankelijkheid voor het onbekende. ‘Ergens'(hart/buik streek) afgestemd zijn op het intuïtie niveau helpt. De draagkracht van eenheidservaringen is geweldig levengevend, richtinggevend, een oerbron lijkt het wel. Bij mij persoonlijk vertoeven de verbindende ervaringen als ‘juweeltjes'(zie slot poezie) van inzicht in een diepe/abstractere werkelijkheid achter de wereld van de fenomenen. Als ik mede daardoor dagelijks een besef heb van alles wat mij lief is en tegelijkertijd besef dat wij tijdelijk in dit vergankelijke leven vertoeven, ontroerd mij dat in essentie. Die ontroering geeft mij kracht, laat mij schoonheid zien en dat schenkt in zekere zin ‘verlichting', maakt zacht, zorgt dat ik durf te verbinden, en los kan laten, dankbaar kan zijn. Liefde is ruimte om te groeien en voor alles geen bezit. Liefde in essentie is los laten, ruimte bieden. Door liefde te ontvangen en door te geven stroomt mijn leven. Leven is als een ontwikkelingsproces, ik beschouw het vergankelijke leven als een doorlopende verbinding in heden verleden en toekomst. Hoe lastig levensprocessen soms in essentie óók zijn. Overgave/ vertrouwen zijn sleutelbegrippen in mijn leven.

Het goddelijke schuilt in jezelf
Ik ben het met Nico Tydeman eens dat de werkelijkheid meer is dan wij kunnen bedenken. Masao Abe, zegt in een interview dat het beeld dat je van je zelf hebt secundair is: "Ik ben Masao Abe en tegelijkertijd ben ik hem niet. Als ik mijzelf van binnenuit bekijk dan zie mezelf niet als professor in de zen- filosofie. Het zenboeddhisme leert dat het beeld dat je van je zelf hebt, secundair is. Gautama Boeddha antwoordde op de vraag "Wat is het zelf" met diepe stilte. Juist omdat het de diepe, diepe, diepe bron van onze existentie is, kun je het niet van buitenaf objectiveren. Maar je kunt wel afdalen naar je diepste diepten. Je kunt identiek worden, één worden met die bodemloze diepte. Je kunt ontdekken dat je geen zelf hebt, maar dat je Geen Zelf bent. En als je eenmaal zover bent afgedaald en één bent geworden, kun je weer spontaan, zonder dat je last hebt van die objectiveringen, de wereld in. En dan ontdek je natuurlijk dat je objectieve kennis van die wereld nodig hebt. Dan ben ik weer Abe, de professor met de kimono aan. Maar dat komt op de tweede plaats." Tevens geeft hij in hetzelfde interview aan: "Heb jij de Boeddha gevonden? Dood hem! Wat Boeddha je heeft te leren, kun je niet begrijpen door hem te volgen. Het goddelijke schuilt in jezelf. Je moet de waarheid in jezelf zoeken. Zoek de Boeddha nooit buiten jezelf." Dat is het standpunt van het zenboeddhisme.

Besef van einde maakt productief
Dat spreek mij aan. De existentiële waarheid is eigen levenservaring maak ik hieruit op. Zo ervaar ik het als empirist aan de lijve. Moed en kwetsbaarheid zijn nodig om verkenningen in diepte te ervaren, in contact met anderen, in eenzaamheid, emoties als boodschappers ontvangen, gevoelens vertalen in een uitdrukking. Discipline maakt vrij als het gaat om gemoedstoestanden die mij uit evenwicht halen om tot essenties te komen. Mezelf bekwamen in de ‘middenweg' betreffende geestdrift en gemoedsrust als levenskunst. Blijven oefenen is mijn motto, mijzelf in levend onderzoekerperspectief huisvesten, zo min mogelijk veroordelingen. In het besef dat onbestendigheid de grondslag van leven is, en zonder dat zou alle bestaan onmogelijk zijn, vastroesten, is het een verlichtende gedachte dat we leven en sterven, cyclisch zijn. Of zoals de schrijver Jan Wolkers het verwoorde in een tv interview vlak voor zijn dood. "Zonder de dood in het vooruitzicht zou ik nooit zo productief zijn geweest. Dan heb je zeeën van tijd en kom je tot niets, waarom zou je je druk maken, je hebt alle tijd." Het besef van einde maakt productief. Stuwt voort. Vergankelijkheid is verlichtend, als een verademende progressie van voorbijgaande aard, is mijn conclusie. (En Boeddha's geest waart de aarde rond.)

Als geestelijk afgestemde lichaamsporiën van twee zielen,
in golvend zweet gelijktijdig ontladen,
in één stroom zijn,
simpelweg in elkaars armen liggen,
ten volle besef van samenvallen, niet blijven,
eenmaal niet voorbestemd ,
bestemming bereikt;
Wonderlijk ziels orgasme

Reactie van Jotika Hermsen, theravada boeddhist

Beste Henriette,
Jouw literaire begaafdheid en vermogen tot reflektie hebben me erg getroffen. Je vindt herkenning bij anderen maar net zoveel bij je zelf en Zelf. Je schrijft: ‘Overgave en vertrouwen zijn sleutelbegrippen in mijn leven' en even verder noem je moed en kwetsbaarheid nodige eigenschappen om diepte te ervaren. Je verhaal nodigt eerder uit tot stilte en verstaan, dan tot spreken. Als we dat toch moeten doen zou ik het wel even willen hebben over het begrip versmelting. Als versmelting gezien wordt als eenwording met een hoger principe, van waaruit we vertrokken zijn en weer naar terugkeren komen we in de buurt van Atta geloof. Atta als de eeuwig bestaande, onbewogen beweger, ongeschapene, uit zichzelf bestaande onafhankelijke entiteit. Bron en oorzaak van al het bestaande.
Dit begrip, zo heb ik begrepen heeft de Boedha verworpen. Er is bestaat geen Atta, in of buiten ons als mens, geen onveroorzaakte oorzaak. Er zijn alleen kondities te vinden die het proces van nama en rupa gaande houden. Alle dhamma's zijn geconditioneerd behalve nibbana dat niet geconditioneerd is. Nibbana is, maar is geen oorzaak, noch een gevolg van iets. Nibbana kent geen geboorte, ook geen dood. Nibbana is deathless beings. Dat wat er is als alle kilesa's gedoofd zijn. Stamelen doen we op dit niveau, waarschijnlijk hetzelfde als waar jij schrijft de Boeddha antwoordde met diepe stilte.

Jotika Hermsen is verbonden aan vipassana centrum Sangha Metta
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen: a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl

 

Social media

Tweet