Vukelekuu! Word wakker met de VU! Johan Aanen

Anne Kleisen

• Geschreven op: 24-06-2008
• Reacties: 0
• Waardering: 2,9 Sterren
• Tags:
  • VU essay

Tegen de stroom in door Johan Aanen

Alles stroomt, niets blijft (Gr.: Panta rhei kai ouden menei)
Je zou haast denken dat Heraclitus een boeddhist was, als je zijn uitspraak hierboven leest. Dat is niet zo'n gek idee, als je weet dat meerdere Griekse filosofen, waaronder Plato en Pythagoras, hun wijsheid onder andere in India hebben gezocht en gevonden.
De bovenstaande spreuk zou volgens mij dan ook niet misstaan in de boeddhistische canon, volgens welke anitya, impermanentie of vergankelijkheid, een van de drie essentiële kenmerken van het bestaan is. Nagarjuna, één van de belangrijkste Mahayana filosofen (2e-3e eeuw) voegt er dan aan toe dat er niet alleen niets blijft, maar dat er ook niets verschijnt. Je kunt je echter afvragen of zo'n extreme stelling als ‘alles is vergankelijk' wel houdbaar is. En wat zijn de praktische consequenties van zo'n inzicht?

Wanneer ik denk aan vergankelijkheid, denk ik aan alle dingen in de wereld die ik mooi vind, die vaak veel te snel weer verdwijnen. Bijvoorbeeld een sereen moment waarin ik lijk weg te zakken in de tijd en waarin de tijd lijkt op te lossen in de eeuwigheid. Of de tevreden glimlach op het gezicht van een kind, mensen die elkaar de hand schudden. Elkaar diep in de ogen kijken en accepteren. Liggend op je rug naar wolken kijken, die in hun eigen tempo de blauwe ruimte passeren. Dan hoor ik Louis Armstrong's What a Wonderful World. Maar spoedig daarna komt het onvermijdelijke moment van de reality-check en het besef: zo mooi is het allemaal niet. Schoonheid verwelkt. Na regen komt zonneschijn (fijn!), maar daarna valt het vocht weer met bakken uit de lucht en op t.v. zie ik een kortstondige wapenstilstand ruw verstoord en doorbroken worden. "When the World is at peace, a gentleman keeps his sword by his side," zegt een Samurai-gezegde. Zou er iemand zijn die continu gelukkig is?
Deze ervaringen en gedachten bevestigen het inzicht van vergankelijkheid. Echter, als alles vergankelijk is, zou dat betekenen dat er werkelijk niets eeuwig is. Maar hoe kunnen wij dat weten? Zouden we niet eeuwig moeten leven, om eeuwig waar te nemen of iets blijft bestaan of niet? Je moet toch weten of iets zich tot in de eeuwigheid voor blijft doen?

Deel van een golfbeweging
Misschien zou je kunnen zeggen dat alles vroeg of laat verdwijnt, als het ook ooit eens verschenen is. Dit zou in de moderne fysica moeten leiden tot het inzicht dat het Heelal, dat ooit verschenen is met de Oerknal, eens verdwijnt; en eenmaal verdwenen, kan het toch ook weer verschijnen? Van de hoeveelste Big Bang is ons Heelal dan het product? Maar hoe bewijs je dat alles ooit verschenen is?
Ulrich Libbrecht (1928), een wiskundige en filosoof, spreekt ook over de Big Bang en de vergankelijkheid: "Ik denk zelf dat de wereld geen begin heeft, maar wat ik wel denk is dat de evolutie zich voltrekt in kalpa's. Als de wereld ontstaat uit de big bang, dan komt daarna de big crunch, waarin alles weer in elkaar zakt en opnieuw begint. Zo gelooft men dat in India; alles heeft een ritme." Volgens Libbrecht is het cyclische denken dus een paradigma, een culturele vooronderstelling. Dit idee toespitsend op het boeddhisme, zegt hij: "In het boeddhisme geldt dat je deel bent van een golfbeweging. Je bent een golfje in de totale beweging van het universum." Je kunt er zo een gedicht op verzinnen:
Golfjes komen, golfjes gaan, maar de grote zee blijft altijd bestaan...

Tijd is een illusie
Nu komt de ondertitel van een boekje over het boeddhisme van Steve Hagen in me op: ‘Ontwaak en ontdek wat nooit verandert.' Misschien is het wel de verandering zelf, die nooit verandert? Als dit het inzicht is, dan ben ik er nog niet achter hoe je dit kunt verifiëren. Misschien is het wel een axioma: een niet bewezen, maar als grondslag aanvaarde stelling. En wat kun je ermee, behalve voorspellen dat er altijd verandering zal zijn en misschien zelfs wanneer sommige veranderingen zich voor kunnen doen? Gemoedsrust, is dat het? Het kunnen loslaten van fixaties en stappen in de stroom van het eeuwig vergankelijke? En dan? Stel dat ik nu accepteer dat alles niet-permanent is, wat moet ik dan verder met het inzicht? Is het soms ook een vlot, dat ik achter moet laten als ik de andere oever heb bereikt? Op al die vragen heb ik nog geen antwoord. Ik denk ook niet dat het er voorlopig in zit dat ik dit vraagstuk oplos, tenzij ik plots inzie dat tijd een illusie is. Dat zou wat zijn, want: "Hij die weet waarin de tijd zich oplost, weet alles."

Reactie van Meino Zeillemaker, Tibetaans boeddhist

De Japanse haiku-dichters zagen schoonheid juist in vergankelijkheid. Het feit dat kersenbloesems onmiddellijk in de bloei afvallen, geeft de onvergetelijke schoonheid van dat moment aan. Dat die schoonheid gepaard gaat met een gevoel van verlies, maakt haar zo doordringend, zo poignant. In het vajrayana-boeddhisme wordt de achtergrond van de verschijnselen, de achtergrond van je geest, gezien als datgene wat nooit verandert. Het wordt ook boeddhanatuur genoemd. Daarvan zou je kunnen zeggen dat "de tijd zich erin oplost". Iedereen kent die momenten waarin de tijd zich oplost - we zouden anders geen poëzie hebben.

Meino Zeillemaker is verbonden aan het Shambhala centrum Amsterdam
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen: a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl

Social media