Vukelekuu! Word wakker met de VU! Brenda Koning

Anne Kleisen

• Geschreven op: 24-06-2008
• Reacties: 0
• Waardering: 2,8 Sterren
• Tags:
  • VU essay

In het boeddhisme wordt er gesproken over het "niet-zelf". Hiermee wordt bedoeld dat er geen essentie van de dingen bestaat. Toch denk ik dat het mogelijk is een identiteit te hebben zonder essentie.

Als ik wel eens over mezelf na denk dan kan ik niet iets aan mijzelf vinden wat altijd hetzelfde is. Mijn lichaam is iedere zeven jaar een ander lichaam doordat alle cellen in mijn lichaam zich vervangen. Mijn gedachten en emoties zijn geen seconde hetzelfde. Zelfs mijn dromen en wensen veranderen wel eens. Ik kan niets vinden wat ik een zelf kan noemen. Toch ervaar ik een identiteit, in grote lijnen weet ik wie ik ben.
Binnen het boeddhisme wordt er gezegd dat deze ervaring van identiteit een illusie is. Het lijkt alsof we iets met een identiteit waarnemen maar dat is een illusie. In een boeddhistisch verhaal de Milindapanho wordt verteld over een discussie tussen een monnik en een vorst waarin de vraag naar het "niet-zelf" word behandeld. Door een vraag-antwoord stijl vertelt de monnik de vorst dat alles uit afzonderlijke delen bestaat. En dat daarom de dingen geen zelf hebben. Mensen hebben geen zelf, een wagen heeft geen zelf en ook het papier heeft geen zelf. Al deze dingen zijn namen voor verschillende delen waaruit het bestaat. Maar er is geen essentie waaruit de dingen bestaan, ook al doet de naam dat wel vermoeden. Het menselijk lichaam bestaat uit de vijf skandha's lichaam, gewaarwording, gevoelens, waarneming en bewustzijn. Dit zijn de bouwstenen van wat mensen ‘ik' noemen. Omdat het om lossen delen gaat is er niets wat wij ‘ik' kunnen noemen, er is geen essentie die samenvat wie wij zijn. Dit boeddhistische idee veronderstelt dus dat er iets moet zijn buiten die vijf skandha's, een los iets dat onze essentie zou vormen.

Tijdelijke identiteit
Maar onze identiteit hoeft niet af te hangen van iets buiten de skandha's. Dat mensen bestaan uit de skandha's, en geen essentie hebben hoeft nog niet te betekenen we geen identiteit hebben. De identiteit zit in die vijf skandha's. Ik kan inderdaad de verschillende dingen van mezelf benoemen, ik heb een lichaam etc. Maar welke van deze dingen noem ik "ik"? Ik denk dat het mengsel van ons lichaam, onze gewaarwording, onze gevoelens, onze waarneming en ons bewustzijn maken samen wie wij zijn. Er wordt in het boeddhisme veronderstelt dat die essentie ook eeuwig zou moeten zijn. Zo wordt er in de samyutta-nikaya verteld dat alle dingen afhankelijk zijn van de dingen om zich heen. Alles is afhankelijk, niet durend en is ooit ontstaan. Omdat het ooit is ontstaan is het niet eeuwig, want in het ontstaan is het afhankelijk van andere factoren waaruit het ontstaan is. Niets kan op zichzelf bestaan, alles is altijd afhankelijk van de andere de andere dingen om zich heen. Ik ben afhankelijk van de zuurstof om mij heen om te kunnen leven. Omdat niets op zichzelf kan bestaan is er dus geen essentie, er is niets wat overblijft of wat er al was voor het ontstaan.
Deze skandha's zijn vergankelijk, maar voor zolang ze bestaan vormen ze onze identiteit. Wij zijn als een brandpunt waar de skandha's tijdelijk bij elkaar komen. Mijn tijdelijkheid neemt niet weg dat voor zolang ik besta ik een identiteit heb.

De golf en het water
Ook vertelt men in het boeddhisme dat er geen zelf is omdat wij deel uit maken van alles om ons heen. In het Hart-sutra staat dat vorm en leegte gelijk zijn, tussen de gewone wereld en het absolute zit geen verschil. Nargajuna legt leegte uit als het midden tussen niets en alles, het is een identiteitloze niet fixeerbare heldere ruimte. Tich Nath Han legt dit uit door de vergelijking te maken met een golf (vorm) en het water (leegte) waar de golf een deel van uit maakt. De golf ontstaat door een relatie tussen wind en water, maar is nog steeds in essentie deel van dit water.
Een gevolg van dit idee van het "niet-zelf" kan zijn dat een mens totaal geen waarde meer heeft, er is geen zelf en wij hebben geen waarde omdat wij niet een eeuwige essentie hebben maar leeg zijn. Als de mens alleen een onderdeel van een grote leegte is, dan is een mens niet van belang en heeft een mens als eigen wezen geen waarde. Want dan is alles één en heeft een individueel onderdeel van de leegte geen speciale status, alles is hetzelfde.

Waardevol zonder essentie
Ik denk dat als een brandpunt waar van alles bij elkaar komt, wij als afzonderlijke manifestaties kunnen bestaan en te onderscheiden zijn van de leegte. Zoals een golf deel uit maakt van het water, maar wel van het water te onderscheiden is (we zien een golf) zo zijn wij te onderscheiden van de leegte. Ik heb een identiteit ondanks dat ik een deel van de leegte ben en als zodanig in essentie geen te onderscheiden "iets" ben. Misschien ben ik in essentie wel hetzelfde als de leegte, maar in deze manifestatie ben ik te onderscheiden van die leegte. Ik ben nu wel te onderscheiden van alles om mij heen.
De samenkomst van de skandha's op dit moment maakt mijn identiteit, ook al is dit vergankelijk. Deze samenkomst bestaat nu en dus bestaat de persoon met een identiteit (de samenstelling van skandha's op dat moment). Daarom denk ik dat het mogelijk is te zijn en waarde te hebben zonder essentie.

Reactie van André van der Braak, zenboeddhist 

Beste Brenda,
Ik ben het helemaal eens met je pleidooi voor een identiteit als brandpunt van de skandha´s. Vanuit de Chinese Chantraditie zou ik zelfs nog een stapje verder willen gaan: onze identiteit bestaat uit het brandpunt van al onze relaties met anderen, wij zijn het web van onze sociale relaties.
Het Indiase boeddhisme is ontstaan in reactie op de atman-leer uit de Upanisaden: de opvatting dat er een eeuwige, onsterfelijke ziel bestaat (dit idee is via Pythagoras en Plato ook in onze westerse traditie terechtgekomen). Vandaar de nadruk op vergankelijkheid en niet-zelf. Toen het boeddhisme naar China verhuisde, kwam het in een heel andere context terecht. Er was helemaal geen noodzaak om het idee van een eeuwige, onsterfelijke ziel te weerspreken. Identiteit wordt daar altijd al in een sociale context gezien. Er bestaat een mooi boek van Peter Hershock, Chan Buddhism. Hij zegt dat in de Chan/Zen traditie het leven vanuit leegte wordt geïnterpreteerd als een optimale sociale virtuositeit: optimaal responsief functioneren in het web van sociale relaties waar je je in bevindt, en daardoor volledig jezelf zijn!

André van der Braak is verbonden aan het Zen Centrum Amsterdam
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen: a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl

Social media