Vukelekuu! Word wakker met de VU! Mensje van Puffelen

Anne Kleisen

• Geschreven op: 23-06-2008
• Reacties: 0
• Waardering: 2,9 Sterren
• Tags:
  • VU essay

Mensje van Puffelen: To interbe or not to interbe.

‘Wees maar gewoon jezelf'. Een gevleugelde uitspraak in onze geliefde lage landen. Maar wat betekent ‘jezelf' zijn nou in werkelijkheid? Is er zoiets als een ‘eigen wezen' dat in ons lichaam woont en zichzelf manifesteert op die momenten dat authentiek handelen gewenst is? Jij bent toch degene die handelt? Wanneer ben je dan niet ‘jezelf'? Bestaat er überhaupt zoiets als een ‘zelf' dat je kan zijn? Een boeddhist antwoordt ontkennend op die laatste vraag. Er is niet zoiets als een ‘zelf', essentieel aan het bestaan volgens het boeddhisme is namelijk ‘anatman'; letterlijk vertaald; ‘niet-zelf'. ‘An' staat dan voor ‘niet' en ‘'atman' voor ‘zelf'.

De dingen zijn niets anders dan combinaties van dharma's, niet-substantiele eigenschapsfactoren. Ditzelfde geldt ook voor de mens, die dus niets anders is dan een combinatie van speciale dharma's; de vijf skandha's. Skandha's zijn onderling afhankelijke aspecten van een geïntegreerd proces dat gewoonlijk het zelf wordt genoemd. Ze worden verdeeld in 5 groepen; Rupa (vorm), Vedana (gevoelens), Sanna (percepties), Sankhara (mentale formaties) en Vinnana (bewustzijn).  Noch in de mens, noch in de dingen is substantiele identiteit te vinden.
Voorafgaand aan de idee van een ‘niet-zelf', het ontbreken van een substantiele identiteit, gaat een idee van een onderliggende samenhang, wellicht goed te illustreren met het beeld van lijnen die elkaar kruisen, ze vormen namelijk een punt. Die punt wordt alleen gevormd door de lijnen en dus hun interactie, hun onderlinge relatie.

Zijn en interzijn
Dat dit geldt voor al het bestaande probeert Nagarjuna te bewijzen. Nagarjuna speelt onder andere de eigen identiteit van respectievelijk oorzaak en gevolg uit tegen hun wederzijdse afhankelijkheid in de causaliteitsrelatie. Hij beweerd dat door het massieve en gesloten begrip van een ‘eigen wezen' te hanteren iedere zelfs maar gedeeltelijk door een relatie gekwalificeerde identiteit onmogelijk wordt. Ook Thich Nath Han spreekt van een onderlinge relatie die de dingen maakt tot wat ze ‘zijn' of dus ‘niet-zijn'. ‘You cannot just be by yourself alone. You have to interbe.'
Hij vervangt het woord ‘zijn' met ‘interzijn' om zo zijn idee te illustreren dat onafhankelijke entiteiten niet bestaan en dus een opzichzelf ‘zijn' van de dingen niet kan, wel kan ‘interzijn'.

'Jezelf zijn'
Ook hier in onze geliefde lage landen, doordrenkt met ideeën gevoed door klassiekers uit de westerse filosofie, is het idee dat alleen een onderlinge relatie identiteit tot stand brengt niet ongewoon. Heidegger gebruikt de term Mit-Dasein als volgt; mensen delen een gemeenschappelijke wereld waardoor zij samen openstaan. De mens leeft nooit geïsoleerd, hij bevindt zich altijd al in een wereld waarin ook andere mensen gegeven zijn. Het in-de-wereld-zijn van het Dasein is wezenlijk een zijn-met-anderen. Het verschil zit hem dus in ‘zijn' en ‘interzijn' , waar ‘interzijn' verwijst naar de onderliggende samenhang van de dingen. Ook een mens bestaat uit die onderliggende samenhang van dingen, namelijk de skandha's. Een ‘zelf' zal in het Boeddhisme niet bestaan want ook skandha's zijn onderling afhankelijk en bestaan niet op zichzelf. Het Boeddhisme ziet dit principe van ‘niet-zijn' vervuld en doordrongen van alle dingen, de grootste zoals het universum tot het kleinste zoals een quark.
Duidelijk moge zijn dat verbinding, in verband met denken over identiteit in het oosten zowel als in het westen, een sleutelwoord is. Als een ‘zelf' al zou bestaan, bestaat het in ieder geval niet óp zichzelf. Het bestaat alleen in actie, beweging. Identiteit, een zelf, kan dan alleen gevormd worden naar aanleiding van acties of reacties en relaties. ‘Jezelf zijn' is geen beginpunt, het is een omgang met de vreemde wereld waarin we gegeven zijn.

Reactie van Meino Zeillemaker, Tibetaans boeddhist

Ik kan hier helemaal mee instemmen. Alleen zou ik skandha's geen "dingen" noemen. Ik zou ze eerder kwalificeren als "stappen", de vijf stappen die je elke miliseconde moet nemen in een poging een vaste persoonlijkheid te vormen - om dat onmiddellijk daarna opnieuw te moeten doen.

Meino Zeillemaker is verbonden aan het Shambhala centrum Amsterdam
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen: a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl

 

Social media