Vukelekuu! Word wakker met de VU! Annemiek Steinebach

Anne Kleisen

• Geschreven op: 23-06-2008
• Reacties: 0
• Waardering: 2,8 Sterren
• Tags:
  • VU essay

Ik zit aan mijn bureau. Voor oosterse filosofie denk ik na over dit essay. Ik probeer mijn gedachten te overzien, ik ruik de pizza die in de oven aan het bakken is, ik voel tot mijn spijt een lichte hoofdpijn opkomen en ik hoor een auto met irritant harde muziek voorbij scheuren.

Ik...ík ben het die hier in de kamer zit, daar heb ik geen twijfel over. Maar...de Boeddha zegt in zijn tweede leerrede dat we geen zelf hebben, en dat mijn notie van ‘ik' niet zo vanzelfsprekend moet zijn:
"Monniken, fysieke vorm is zonder zelf. Als fysieke vorm zelf zou zijn, zou men geen last van fysieke vorm ondervinden. En dit zou dan mogelijk zijn met fysieke vorm: 'Laat mijn fysieke vorm zó zijn, laat mijn fysieke vorm niet zó zijn.' Juist omdat fysieke vorm zelfloos is, monniken, daarom ondervindt men last van fysieke vorm, en daarom is dit niet mogelijk met fysieke vorm: 'Laat mijn fysieke vorm zó zijn, laat mijn fysieke vorm niet zó zijn.'
Hoewel ik de indruk heb dat ‘ik' het ben die hier zit, geeft de Boeddha in bovenstaande leerrede een argument waarom dat niet zo zou zijn. Als ik een vast zelf, met een kern of ziel of iets dergelijks, was, zou ik controle hebben over mijn hoofdpijn, bijvoorbeeld. ‘Ik' begin te peinzen. Wat maakt mij eigenlijk tot een geheel dat zich ‘ik' noemt? Hoe is het mogelijk dat een pakket botten, vlees, hersenen en huid deze zinnen schrijft en denkt dat ze het zelf is? Heb ik een eigen, vaste kern die me tot ‘mij' samenbindt en blijft samenbinden?

Vasthouden aan een zelf
Het boeddhisme geeft me haar antwoord in de visie van de theorie van de vijf bestanddelen van de persoonlijkheid, de vijf skandha's . Dit zijn 5 ‘bundels' die, als scheppen zand bij elkaar gevoegd, de illusie wekken één geheel te zijn, maar die even gemakkelijk weer uit elkaar vallen. Rupa (lichaam), vendana (gevoelen), samjna (waarnemen), samskara's (neigingen) en vijana (bewustzijn) lijken één vast geheel, maar zijn het niet, er is immers vergankelijkheid. Het vasthouden aan een idee van een ‘zelf' levert lijden op, zegt de Boeddha in de Pali-canon. Vasthouden aan een zelf is leedvol, omdat het hebben van een ‘zelf' onvermijdelijk verbonden is met levensgebeurtenissen als dood, leven, ziekte en verlangen. Bovendien zijn de skanda's vergankelijk. De groepen en de identificatie daarmee levert dus lijden op. Moeten we dus het idee van een zelf loslaten, en in bewustzijn van het ontbreken van een wezenskern doorleven? Ik wil voor we deze vraag aanpakken nog ingaan op het mahayana boeddhisme, dat aan de leer van het niet-zelf nog een dimensie toevoegt: de leegte.

Leegte is de essentie van alles
Het Hart-soetra, de prajna paramita hridaya sutra, is een mahayana-geschrift over ‘het hart van de volmaaktheid van het onderscheidend inzicht'. Er zijn verschillende versies van, maar de strekking is steeds hetzelfde: men moet elke vorm, elk lichamelijke en geestelijke uiting, elk onderdeel van de vijf skandha's, beschouwen met het juiste inzicht en wel met de volgende onderliggende gedachte: ‘dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.' Dit inzicht leidt ertoe te beseffen dat alles ‘leeg' is, een begrip dat de prajna-paramita aanduidt met shunyata. Die leegte is de essentie van alles, want alles in de kosmos is veranderlijk en niets heeft een onveranderlijke eigen natuur (svabhava). Het hart-sutra zegt hierover: ‘Hier [...] is leegte (shunyata) vorm (rupa) en vorm is leegte. Leegte verschilt niet van vorm, vorm verschilt niet van leegte. Wat leegte is dat is vorm; evenzo gevoelen, waarneming, opwellingen en bewustzijn.' Dus, dit toepassend op de ‘schijnbare ik' achter mijn computer, wat mijn gevoelens en ervaringen lijkt te hebben, heeft geen zelf. Het lijkt vorm, maar heeft geen vorm. De filosoof Nagarjuna denkt dit door in zijn non-duale filosofie. Als alles leeg is, volgt dat de wereld van de normale verschijnselen die we waarnemen (de conventionele waarheid) een diepere laag moet hebben.

Absolute waarheid
Dit is volgens Nagarjuna de absolute waarheid, de diepere waarheid onder de direct zichtbare waarheid. Via de conventionele waarheid en het algemeen aanvaardde spraakgebruik dat daarbij hoort, kunnen we bij de diepere waarheid terecht komen. Een mens komt door het inzicht los van de illusies die hem vasthouden in gehechtheid en begeerte, en dat zijn de dingen die de Boeddha wil opheffen om het lijden op te lossen. Zo komt een mens in de absolute waarheid terecht. Is het dus nodig om het idee van een blijvende, tot een ‘zelf' makende kern, los te laten? Voor de dagelijkse praktijk lijkt me dat niet nodig. Als ik me afvraag wie de pizza uit het begin van dit essay gaat opeten, dan kan ik best zeggen dat ‘ik' dat ga doen. Daarentegen, als ik in de absolute waarheid terecht wil komen, is het wel belangrijk dat ik me niet vastklamp aan ‘ik', en dat ik met een achterliggende wetenschap leef: het lijkt ‘ik', maar het is ‘leeg'.
Aan het einde van dit essay blijft datgene wat ‘ik' mijn zelf noem, nog over met twee vragen: 1. Wil ik in de absolute waarheid terechtkomen? En 2. Als er geen zelf is die het hout voelt, de pizza ruikt, de hoofdpijn heeft en de auto hoort, wat is er dan wel?

Reactie van Jotika Hermsen, theravada boeddhist
Beste Annemiek,

Wat heb je veel gedaan in drie weken.
Je hebt een tekst van de Boeddha gekozen die van de vijf skanda's zegt: "dit is niet van mij, dit is niet ik ben, dit is niet mijn zelf (attha)
Deze tekst spreekt mij persoonlijk heel erg aan. Ik zou daarover graag met je verder praten. Weet je dat deze regel volgt op 'dit is van mij, dit is ik ben, dit is mijn zelf?De Boeddha noemt dit een onjuiste visie en het tegenovergestelde de juiste visie. Heb je een idee wat deze drie deling kan betekenen?

Jouw vragen op het einde van je tekst nodigen uit tot dialoog.
Ik pak de eerste? Wil ik in de absolute waarheid terecht komen?
Wat mij intrigeert is waarom zou je in de absolute waarheid terecht willen komen of waarom liever niet?

Jotika Hermsen is verbonden aan vipassana centrum Sangha Metta
Illustratie boven: Marijn van der Waa
Dit artikel bevat oorspronkelijk voetnoten. Deze kunt u opvragen bij Anne Kleisen: a.kleisen@boeddhistischeomroep.nl

Social media