Het wabi sabi universum

Laurens van Aarle

• Geschreven op: 10-04-2008
• Reacties: 2
• Waardering: 3,2 Sterren
• Tags:
  • Japan
  • Wabi Sabi

Japan. Ik blijf het lastig vinden mijn liefde en fascinatie voor het land en zijn cultuur in woorden te vatten. Er is iets wat me beroert en niet meer loslaat. Dat iets vind ik terug in verschillende vormen van de (met name traditionele) Japanse cultuur. Bij het zien en uitvoeren van de vloeiende bewegingen van het traditionele zwaardvechten. In de poëzie van de haikudichters, de architectuur en atmosfeer van zentempels, en in de stille schoonheid van Japans aardewerk.


Maar ook in de smoezelige zijstraatjes van Tokio waar een schatkamer aan onpretentieuze eethuisjes en drinkgelegenheden ligt. Hier draait het om niets anders dan het genieten van het voedsel en het samenzijn. Twee jaar lang heb ik het genoegen gehad dit alles van dichtbij te mogen observeren en ervaren. In Japan heeft zich een cultuur ontwikkeld die schijnbaar het vermogen cultiveert om de essentie van dingen te zien, te grijpen en gecombineerd met hun oog voor detail en nadruk op kwaliteit, door te ontwikkelen tot iets eigens en uniek Japans. Het resultaat is vaak fascinerend en soms ontroerend in zijn subtiele schoonheid.

Wabi sabi
Één van de concepten binnen de Japanse mindset die mij het diepst heeft geraakt en inspireert, is ‘wabi sabi'. Sporen van wabi sabi vind ik terug in alle elementen die aan het begin van dit stuk zijn genoemd. Zoals met veel essentieel Japanse concepten is het moeilijk een heldere korte definitie te geven van wat wabi sabi nou precies is. De Japanse taal leent zich wellicht beter voor het communiceren van subtiliteiten en nuances van stemming en de logica van het hart, dan voor bondige pasklare rationele definities.

De schoonheid van het imperfecte en vergankelijke?
Wabi sabi wordt in de westerse literatuur vaak beschreven als de schoonheid van het imperfecte, het vergankelijke en het incomplete. Op zijn minst is het inderdaad een bepaalde vorm van schoonheid. Op zijn best is het een complete manier van leven. Een manier van leven die getypeerd wordt door het onder ogen zien van de realiteit van het leven, met al zijn imperfecties, onherroepelijke veranderingen en incompleetheid. Een levensbeschouwing die je niet alleen helpt je daarmee te verzoenen, maar er zelfs de schoonheid van in te zien.
Een acceptatie van de meest fundamentele en onweerlegbare natuurlijke processen, waar ook wij in onze moderne cultuur massaal onze kop voor in het zand steken. Perfectie, blijvendheid en eeuwige jeugdigheid/vitaliteit zijn illusies waar wij ons vaak aan vasthouden, maar slechts een kortstondig moment van bezinning op de natuur of de realiteit van ons eigen leven is voldoende om je hiervan ten diepste bewust te worden. Het leven is in constante beweging tussen groei en degeneratie. Vanuit de leegte naar de vorm en weer terug naar de leegte. Het hele universum beweegt zich constant weg van of terug naar potentie. Blijvendheid en onveranderlijkheid zijn geen kenmerken van het leven, maar eerder van de dood. Maar ik loop op de zaken vooruit.

Ontstaan
De eerste sporen van wabi sabi vindt je terug in de poëzie en de kunst van het Chinese Zen boeddhisme en Taoïsme van de 9e en 10e eeuw. Onder invloed van deze twee spirituele stromingen ontwikkelde wabi sabi zich in de 12e eeuw in Japan als tegenhanger van het eveneens uit China afkomstige schoonheidsideaal van perfectie, van pracht en praal. Wabi sabi bracht een herwaardering van het natuurlijke, het eenvoudige en het subtiele.
Met name onder invloed van het destijds in Japan florerende zenboeddhisme ontwikkelde wabi sabi zich over de eeuwen heen van een schoonheidsideaal tot een complete levensbeschouwing die op zijn hoogtepunt vrijwel alle vormen van de Japanse kunst en cultuur beïnvloedde.
Met name in de theeceremonie zoals die door Sen no Rikyu (1522 - 1591) en zijn leraren werd vormgegeven vond men wabi sabi in zijn puurste en meest uitgebreide vorm.

Het Wabi Sabi Universum
Leonard Koren is de schrijver van ‘Wabi Sabi for Artists, Designers, Poets and Philosophers'. In dit boekje waagt hij een poging om het wabi sabi universum wat te demystificeren en, voorzover mogelijk, de essentie ervan in een woordelijke structuur te vatten. Hopende dat deze hiermee voor een wijder publiek toegankelijk is en wellicht ook makkelijker behouden kan en zal blijven. Hieronder volgt een beperkt overzicht van deze structuur, met mijn eigen in- en aanvullingen.

De metafysische basis:
Het leven is een dynamisch proces van constante groei en degeneratie. Vanuit de leegte naar vorm en weer terug naar de leegte. Deze leegte bevat hierdoor echter ook in potentie alles. Lang leve de paradox.

Spirituele waardes:
1. Diepe waarheid komt van het observeren van de natuur en de drie meest duidelijke lessen zijn:
• Alles is vergankelijk. Ik, jij, de eendagsvlieg, de rots, mijn laptop en het heelal.
• Alles is onvolmaakt. Zelfs het oppervlak van mijn liniaal bevat microscopische deukjes en probeer zelf maar eens een perfect rechte lijn of een volmaakte cirkel in de natuur te vinden.
• Alles is incompleet. Alles, inclusief het universum zelf, is in een constante staat van wording of degeneratie.

2. ‘Grootsheid' vindt je in de onopvallende en subtiele details
Wabi Sabi gaat niet over grootse meeslepende schoonheid, maar juist over "het kleine en verborgene, het weifelende en vergankelijke; dingen zo subtiel en voorbijgaand dat ze onzichtbaar zijn voor de alledaagse blik." Het vergt een bepaalde manier van zien waar wij zelden de tijd voor nemen. Het zien met aandacht en vanuit een liefde voor het subtiele.

3. Schoonheid is een dynamisch proces
Schoonheid is een dynamische en unieke gebeurtenis tussen jou en iets of iemand anders. Er is geen inherente schoonheid in een object, slechts in het moment waarop het met ware aandacht en vanuit een bepaald bewustzijn wordt gezien is er sprake van schoonheid. Zodra dit contact er niet meer is, is de schoonheid vervlogen. Dit geeft schoonheid weer iets unieks, spontaans en dynamisch. Schoonheid gaat over een verbinding in het moment. Het ligt in de ontmoeting van het intrinsieke van het object met het intrinsieke van de waarnemer en de resonantie die daar plaatsvindt. Schoonheid is een tijdelijke creatie, geen blijvende kwaliteit. Dit maakt het juist zo bijzonder en uniek.

Materiële kenmerken:
Wabi sabi voorwerpen bevatten vaak sporen van natuurlijke processen; de invloed van zon, regen, hitte, kou en dagelijks gebruik worden zichtbaar in o.a. verkleuring, roest, deukjes en krasjes. Verder zijn ze aards; rijk in textuur en vervaardigd van natuurlijke materialen. Ze hebben meestal onregelmatige of asymmetrische vormen en worden altijd gekenmerkt door eenvoud en subtiliteit.

Op zoek naar Wabi Sabi?
1. Kijk eens rustig om je heen.
2. Kijk eens naar jezelf. Waar schuilt jouw uniciteit?
3. Loop een blokje om en zoek de 10 imperfecties.
4. Ga naar het park of het bos.
5. Bekijk het interieur van een echte bruine kroeg (mijn persoonlijke favoriet is café De Pels, Huidenstraat 25 Amsterdam).
6. Bekwaam je in de theeceremonie (www.urasenke.nl).
7. Ga ergens in de stad op een bankje zitten en observeer het leven in zijn grootsheid en in zijn rijke details.

Lees ook deel één van deze serie: Hoe zen is Japan?, deel twee: Bushido, het pad van de krijger, deel drie: Shinto deel één en deel 4: Shinto deel twee 

Wabi Sabi literatuur:
Wabi Sabi for artists, designers, poets and philosophers, Leonard Koren
Wabi Sabi, Niet perfect en toch gelukkig, Christopher Weidner
Interessant Engelstalig artikel: www.touchingstone.com
Interessant Nederlandstalig artikel: www.simplifylife.nl
Leonard Koren: www.leonardkoren.com

De theeceremonie:
Urasenke Nederland, Amstelveen: www.urasenke.nl
Japans Cultureel Centrum Shofukan, Rotterdam: www.shofukan.nl

Copyright foto's: Laurens van Aarle

Social media