Boeddhisme en kwaad

Johan Aanen

• Geschreven op: 07-02-2008
• Reacties: 3
• Waardering: 2,9 Sterren
• Tags:
  • Kwaad
  • lijden
  • begeerte

Hoe wordt er in het Boeddhisme naar het verschijnsel kwaad gekeken? Dit is een fundamentele vraag wanneer we iets meer over Boeddhisme wensen te weten. De Canadese geleerde William LaFleur hield hier november 2007 een lezing over aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. LaFleur geeft een korte beschouwing over kwaad binnen het Boeddhisme en betrekt daar onder andere leringen bij van Nagarjuna (2e eeuw n. Chr.) en Masao Abe (1915). Ik wil enkele van zijn punten noemen en daar zelf nog enkele boeddhistische gedachten over kwaad aan toevoegen die LaFleur niet heeft genoemd.

In en tussen mensen
Volgers van de Boeddha-dharma zullen de ultieme oorsprong van het kwaad niet op historische wijze proberen te achterhalen. Over het algemeen wordt er gedacht dat het kwaad een psychologische oorsprong heeft die uitsluitend in de mens te vinden is. Kwaad is geen externe, onafhankelijke oorzaak buiten de mens zelf. Wij ervaren slechts kwaad als het gevolg van een onnatuurlijke zienswijze en voeden het vaak door op die waarnemingen te reageren. Een reden waarom kwaad hier niet verder gedefinieerd wordt, is omdat het psychologisch is en mensen individueel op zeer veel uiteenlopende manieren kwaad ervaren. Het heeft dus geen eenduidige en substantiële realiteit.
Maar juist de visie dat kwaad geen werkelijk bestaande, externe factor is, kan leiden tot de rechtvaardiging van de verschillende vormen van kwaad die we ervaren. Het is niet de bedoeling dat we op een onverschillige wijze het kwaad dat we waarnemen maar laten passeren. In plaats daarvan kunnen we beginnen de oorzaken van het kwaad in onszelf waar te nemen en die oorzaken weg te nemen.   Er zijn echter verschillende manieren om vanuit boeddhistisch perspectief te kijken naar het opkomen van kwaad. We kunnen er enkele noemen, om te beginnen bij de kern van het boeddhisme. 

Oorzaken en verschillende visies
In het lijstje van de Vier Edele Waarheden, die de Boeddha uiteenzet, wordt begeerte vaak genoemd als belangrijkste oorzaak van lijden (dukkha) waar de ervaring van kwaad een voorbeeld van is. Hoewel begeerte in het lijstje van de nidana’s, waar we straks op verder gaan, op de 8e plaats komt, is het wel de oorzaak van onze positie in Samsāra. Aangezien het hele boeddhisme in feite een medicijn tegen het lijden is, o.a. dus van het kwaad, in Samsāra, en wij daar door begeerte in zijn beland, is het duidelijk dat begeerte wordt gezien als een belangrijke voorwaarde voor het ontstaan van kwaad. De belangrijkste sleutel tot het opheffen van kwaad is volgens deze weg dan ook de opheffing van begeerte. LaFleur voegt hier aan toe dat het hier gaat om ongepaste begeerte. Hoewel alle begeerte uitgedoofd dient te worden, kan bijvoorbeeld het verlangen naar verlichting een nuttige functie hebben.

Nidana’s, de keten van oorzakelijkheid
De Twaalf Nidana’s, die LaFleur volledig buiten beschouwing laat, vormen een boeddhistische analyse voor het ontstaan van verschijnselen. Bij elkaar worden ze ook wel de ‘keten van oorzakelijkheid’ genoemd, want Nidana betekent ongeveer zoiets als oorzaak of oorsprong. Maar het boeddhisme probeert juist te vermijden om een bepaalde oorzaak aan te wijzen, om de in de eerste alinea genoemde reden dat de oorzaak niet buiten jezelf gezocht moet worden. In plaats daarvan gebruikt het boeddhisme het concept ‘voorwaardelijkheid’. Er zijn voor het opkomen van verschijnselen (in de geest) altijd meerdere voorwaarden aanwezig. In deze keten staat ook begeerte en de keten eindigt met veroudering, verval en dood, kortom: samsarisch bestaan. Deze keten begint echter met onwetendheid (avidya) als eerste voorwaarde voor het ontstaan van verschijnselen, waaruit ook het kwaad voortvloeit. Kwaad kan dus bestreden worden door onze onwetendheid op te heffen door kennis (vidya).

Boeddha en Mara
 In sommige scholen, met name de noordelijke stromingen zoals het Mahayana, wordt de nadruk gelegd op het feit dat alle wezens feitelijk al verlicht zijn. Dit wordt verklaard door de bewering dat de essentie van alle wezens de Boeddhanatuur is. Ieder levend wezen heeft daarom een Tathāgatagarbha, een verlichtingszaad in zich. De garbha is in feite de potentialiteit om zich tot Tathāgata te verheffen of ontwikkelen. Onze niet-verlichte toestand is slechts een tijdelijke fase, tot we de Boeddha-dharma omarmen en naar verlichting kunnen reiken en zo de oorzaken van het kwaad kunnen overkomen. Direct daarnaast is er de notie van een Maranatuur, naast de Boeddhanatuur. Deze Maranatuur zit niet in ons, zoals de garbha, en is feitelijk een illusie, gezien tegenover de Boeddhanatuur. Maar deze Maranatuur oefent wel invloed op ons uit en kan ons in plaats van naar verlichting, naar de verduistering van onze werkelijke natuur leiden. Vanuit de eerste visie moet men het verlichtingszaad voeden en vanuit de tweede visie moet men de kwade invloed van Mara weren, maar eigenlijk zijn het twee zijden van dezelfde munt en gaan ze hand in hand in onze ontwikkeling.

Demonen
Het is misschien interessant om op te merken dat er in Tibet veel manieren bestaan om de kwade invloed van demonen te weren door middel van bepaalde rituelen. Het geloof in het bestaan van deze demonen is onder het volk wijdverspreid en naast amuletten en toverspreuken zijn er ook lama’s die hun diensten aanbieden door demonen te verjagen. Dit idee van demonen die ons lastig vallen lijkt haaks te staan tegenover het idee dat de mens zelf verantwoordelijk is voor het kwaad, maar dat is schijn. Als men dieper kijkt, dan zijn deze demonen vaak de belichamingen van onze eigen slechte gedachten en emoties die door onzorgvuldig gedrag tot werkelijkheid zijn geroepen.
We zien dus dat er een behoorlijke diversiteit is te vonden in de gedachten over kwaad over het boeddhisme, maar dat er één notie centraal staat, namelijk dat het kwaad door de mens tot leven wordt geroepen en ook door hem of haar overkomen kan worden. Deze visie brengt ons op heel boeddhistische wijze in het hier en nu. We kunnen er nu persoonlijk voor zorgen dat er minder kwaad in de wereld komt door onze emoties en gedachten onder de loep te nemen en goede daden te cultiveren! 

Social media